3-5-3-4. اتّحاد عقل نظری و عقل عملی……………………………….. 83
3-5-4. موانع کمال انسان………………………………. 84
۳-۵-۴-۱. نقص ذاتی نفس………………………………… 84
۳-۵-۴-۲. حجابها ………………………………84
3-5-4-3. انحراف از حقیقت………………………………… 85
3-5-4-4. کدورت و زنگ دل………………………………. 85
3-5-4-5. جهالت ناآگاهی……………………………….. 85
فصل چهارم : بررسی و تبیین صفات فیاضیّت، خالقیّت و رحمت الهی در نظر صدرالمتألّهین
4-1. تبیین خلقت در نظام صدرایی………………………… 89
4-1-1. تعریف خلقت………………………………… 89
4-1-2. اثبات خالق داشتن جهان………………………………. 90
4-1-3. صدور عالم از علم عنایی خداوند……………………. 91
4-1-3-1. عنایت ذاتیه………………………………. 91
4-1-3-2. عنایت فعلیه………………………………. 92
4-1-4. حادث زمانی بودن عالم………………………………. 92
4-1-4-1. تعریف عالم………………………………. 92
4-1-4-2. تعریف حدوث و قدم………………………………. 93
4-1-4-3. عالم ، حادث زمانی است………………………………. 94
4-1-5. رابطه ی بین خالق و مخلوقات………………………………… 96
4-1-6. هدف از خلقت جهان………………………………. 98
4-2. تاریخچه ی نظام فیض…………………………………. 100
4-3. تعریف فیض…………………………………. 101
4-3-1. فیض در لغت………………………………… 101
4-3-2. فیض در متون دینی……………………………….. 101
4-3-3. فیض در اصطلاح……………………………….. 102
4-3-3-1. فیض اقدس………………………………… 102
4-3-3-2. فیض مقدس………………………………… 102
4-4. ابعاد و آثار فیض و فاعلیت وجودی……………………. 103
4-4-1. فیض و غرض الهی……………………………….. 103
4-4-2. ذاتیّت………………………………… 103
4-4-3. عمومیت فیض و قابلیت مستفیض…………………….. 104
4-4-4 نحوه ی فیضان وجود از حق تعالی…………………….. 105
4-4-4-1. ضرورت………………………………… 105
4-4-4-2. اکملیت………………………………… 106
4-4-4-3. تناسب………………………………… 106
4-4-4-4. تقدّم اشرف………………………………… 107
4-4-5. وساطت در فیض…………………………………. 107
4-4-5-1. اقسام وسائط فیض…………………………………. 108
4-4-6. اوّلین موجود صادر شده از مبدأ مفیض……………………. 109
4-4-6-1. قواعد و براهین……………………………… 109
4-4-6-2. تبیین صادر اول……………………………… 112
4-5. رحمت الهی……………………………….. 113
4-5-1. تعریف رحمت………………………………… 114
4-5-1-1. معانی رحمت الهی در قرآن………………………………. 115
4-5-2. انواع رحمت الهی……………………………….. 117
4-5-2-1. رحمت عام ، فراگیر و مطلق……………………………….. 117
4-5-2-2. رحمت خاص…………………………………. 118
4-5-3. تقدّم رحمت بر غضب………………………………… 121
فصل پنجم: چگونگی تأثیر شناخت صفت خالقیّت، فیّاضیّت و رحمت الهی بر تکامل انسان از نظرصدرالمتألّهین
5-1. تبیین و بررسی صفت خالقیت و رابطه ی آن با تکامل انسان………….127
5-1-1 . از چه راه هایی می توان از طریق صفت خالقیت به تکامل رسید؟……. 128
5-1-1-1. مقام خلیفه الهی………………………………. 129
5-1-1-2. سجده ی فرشتگان بر انسان………………………………. 132
5-1-1-3. امانت دار الهی……………………………….. 135
5-2. تبیین و بررسی رابطه ی صفت فیاضیت با تکامل انسان………137
5-2-1. توضیحی اجمالی از نظام فیض خداوند…………………… 138
5-2-2. چگونگی تأثیر شناخت صفت فیاضیت بر تکامل انسان…….. 139
5-2-2-1. ولایت تکوینی ائمه………………………………. 140
5-2-2-2. ولایت تشریعی ائمه………………………………. 144
5-3. تبیین و بررسی رابطه ی صفت رحمت الهی بر تكامل انسان…………148
5-3-1. از چه راه هایی می توان از طریق رحمت الهی به تكامل رسید؟……..149
5-3-1-1. آفرینش………………………………… 151
5-3-1-2. دین اسلام………………………………. 154
5-3-1-3. قرآن کریم………………………………. 156
نتیجه گیری……………………………… 159
فهرست منابع………………………………. 163
الف)منابع فارسی……………………………….. 163
ب) منابع عربی……………………………….. 169
ج) مقالات………………………………… 174
چکیده:
مسأله اسماء و صفات الهی و تأثیر آن بر تکامل انسان، یکی از مهم ترین مسائل فلسفی است که از دیرباز مورد توجّه فیلسوفان الهی بوده است؛ با توجه به جایگاه ویژه ی حکمت متعالیه در میان مکاتب مختلف فلسفی در جهان اسلام، در این پژوهش با روش کتابخانهای و عقلی و تحلیلی به بررسی سه صفت خالقیت، فیاضیت و رحمت الهی و تأثیر آن بر تکامل انسان پرداخته شده است. این بررسی حکایت از آن دارد که صدور عالم از علم عنایی خداوند است به این صورت که خداوند قبل از ایجاد مخلوقات، به همه ی جوانب فعلش اهتمام دارد و مخلوقات او دارای همه ی خصوصیات متصور در بالاترین حد کمال هستند که لازمه ی آن، همان نظام احسن است و درمیان مخلوقات، انسان دارای جایگاه ویژه ای است. بنابراین از طریق تفکّر در مقام خلیفه الهی شدن، پذیرش امانت الهی و مسجود ملائک قرار گرفتن انسان، می توان تأثیر صفت خالقیت را بر تکامل، تببین نمود. هم چنین فیض، به فعل فاعلی گفته می شود که پیوسته، بدون دریافت عوضی و بدون غرض، انجام می گیرد؛ چنین فاعلی، دائم الوجود خواهد بود و مبدأ تمام خیرات است و از طریق واسطه ها، فیض رسانی می کند. با تأمل در ولایت تکوینی و تشریعی ائمه، می توان چگونگی تأثیر صفت فیاضیت را بر تکامل انسان، تبیین کرد. هم چنین همه ی بندگان از رحمت رحمانیهی خداوند، مرزوق و به آن مرحوم اند. امّا رحمت رحیمیه، فقط شامل حال مؤمنان می گردد و با تأمل در جلوه های رحمت الهی(آفرینش، دین اسلام و قرآن)، می توان از طریق صفت رحمت الهی به تکامل رسید. پس با توجّه به آن چه گفته شد، انسان به شناخت خداوند نائل می آید، متشبه به او می شود و چیزی جز ذات او مشاهده نمی کند و محو در او می گردد و به بالاترین مرتبه کمال که همان فناء فی الله است، می رسد.
مقدمه:
در واقع آن چه در سنت اسلامی از کلام، نام برده می شود، کلام فلسفی است. این روند از زمان خواجه نصیر الدین طوسی شروع شده است. از این رو صدرالمتألهین، مباحث کلامی را با سبک فلسفی در آثار خویش مطرح کرده است. بنابراین حوزه مستقلی تحت عنوان کلام وجود ندارد و در حقیقت وی به مستدل کردن مباحث
این مطلب را هم بخوانید :
تحقیق رایگان با موضوع آموزش و پرورش، نقش برجسته، نماز جماعت
الهیات پرداخت. به زعم وی، فلسفه غایتی جز، الهیات بالمعنی الأخص ندارد و گرایش های عقلانی الحادی اساساً فلسفه تلقی نمی گردند.
یکی از پیشرفته ترین و نوآوارانه ترین نظریه ها در باب تکامل انسان در منابع موجود از این فیلسوف بزرگ به چشم می خورد. وی با قول به گزارههایی چون اصالت وجود، تشکیک وجود، حرکت جوهری، امکان فقری، وحدت حقهی حقیقیه و مواردی از این قبیل، مسیر سلوکی انسان را در چهار سفر که در واقع به تدوین کتاب ارزشمند وی به نام «الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیه الاربعة» انجامید، به زیبایی به تصویر می کشد.
در فلسفهی صدرالمتألّهین، هدف حکیمانه خالق از خلقت بشر، بسی عظیمتر از هدف خلقت سایر موجودات است و جایگاه انسان در نظام خلقت، بسیار رفیعتر از سایر موجودات؛ این نظام فلسفی، انسان را وجودی میانگارد که حقایق عالم پیشین و پسین را در خود جای داده و مظهر اسماء و صفات حق در عالم وجود است. مقام خلافت کبری در عالم کبیر به او اختصاص داده شده و به واسطهی این منزلت بلند، یعنی استعداد دریافت همهی حقایق، است که مسجود ملائک گردیده است.
نگارنده در این رساله در پی آن است که با تفحص در آثار حکیمان حکمت متعالیّه به ویژه صدرالحکماء و المتألّهین، تأثیر شناخت صفات خالقیّت، فیّاضیّت و رحمت الهی را بر تکامل انسان مورد بررسی قرار دهد و رهآورد گرانبهای این حکمت را برای انسان معاصر آشکار کند. از این رو پایان نامه، در پنج فصل به شرح زیر تنظیم شده است.
فصل اوّل، کلیّات موضوع که به تبیین موضوع پایان نامه، ضرورت، هدف، فایده، پیشینه و … پرداخته می شود.
فصل دوّم به تبیین و برررسی اسماء و صفات الهی پرداخته ایم که در ضمن آن مسائلی چون تعریف اسم و صفت، فرق بین اسم و صفت، اقسام صفات، چگونگی اتصاف واجب به اوصاف کمالی، عینیت صفات با ذات، تجلی اسماء و صفات الهی مطرح گشته است.
عنوان فصل سوّم، مسأله انسان و کمال او است که از عناوینی چون تعریف انسان، تعریف نفس، ارتباط نفس با بدن، قوای عقل ناطقه، تعریف کمال، فرق کمال و تمام، کمال نهایی انسان و موانع کمال انسان بحث می کند.
فصل چهارم به تبیین و بررسی صفات خالقیّت، فیّاضیّت و رحمت الهی اختصاص دارد که شامل عناوینی چون تعریف خلقت، صدور عالم از علم عنایی خداوند، هدف از خلقت جهان، تعریف فیض، ابعاد و آثار فیض، تعریف رحمت، انواع رحمت الهی، تقدم رحمت بر غضب است.
در نهایت در فصل پنجم به تأثیر شناخت این صفات بر تکامل انسان میپردازیم و ازتبیین صفت خالقیت و فیاضیت و رحمت الهی و رابطه آن صفات با تکامل انسان و ذکر راه هایی که می توان از طریق آن صفات به تکامل رسید، بحث میکنیم.
فصل اول: کلیات
1-1- تبیین مسأله
مسأله تکامل انسان، هدف همهی ادیان الهی بوده است. فلسفهی اسلامی در راستای این هدف بنیادین، حرکت می کند. صدرالمتألهین از جمله فیلسوفانی است که در ابعاد گوناگون، مسأله تکامل را تبیین نموده است.
