چكیده

به منظور بررسی قابلیت جایگزینی بستر كشت پیت ماس با بسترهای جدید و ارزان قیمت، تحقیقی با بهره گرفتن از گیاه جعفری در قالب آزمایش فاكتوریل با پایه كاملا تصادفی با 10 تیمار و 3 تكرار صورت گرفت. بسترهای كاشت عبارت بودند از پیت ماس، ورمی كمپوست، كمپوست قارچ تكمه ای و پرلیت كه خصوصیات فیزیكی و شیمیایی بسترها و همچنین شاخص های رشدی گیاه در آن ها اندازه گیری شد. بیشترین ارتفاع، تعداد برگ، سطح برگ و وزن تر و خشك اندام هوایی و ریشه در بستر كشت 50% پیت + 50% پرلیت و بعد از آن در بستر كشت 50% ورمی كمپوست + 50% پرلیت و كمترین آن در تیمار 100% كمپوست قارچ تكمه ای مشاهده شد. بیشترین میزان كربن آلی و CEC در بستر كشت 50% ورمی كمپوست + 50% پرلیت و بیشترین میزان رطوبت در بستركشت 50% پیت + 50% پرلیت مشاهده شد. در این تحقیق استفاده از كمپوست قارچ تكمه ای به عنوان بستر كشت نتایج مفیدی به همراه نداشت. ورمی كمپوست به دلیل دسترسی آسان و هزینه بسیار كمتر، می تواند به عنوان جایگزین مناسب پیت ماس در تولید جعفری در كشور مورد استفاده قرار گیرد.

كلمات كلیدی: جعفری، ورمی كمپوست، كمپوست قارچ تكمه ای، پیت

 

 

 

 

 

 

 

مقدمه

در باغبانی تا کنون دامنه وسیعی از مواد آلی از جمله پوست درختان پهن برگ و سوزنی برگ، خاک برگ، لجن های فاضلاب و ضایعات نارگیل به عنوان بستر کشت مورد استفاده قرار گرفته اند (Verdonk and Gabriels, 1992).

در سال های اخیر موانع زیست محیطی برای استخراج معادن پیت افزایش یافته است. این عوامل باعث افزایش قابل ملاحضه ای در قیمت پیت شده است. چند دلیل استفاده از بستر های جایگزین پیت به ویژه بسترهائی که حاوی کمپوست گیاهی هستند در حال گسترش است (Frangi et al ., 2004).

از سال 1960، در تولیدات محصولات باغبانی، به طور گسترده ای از بسترهای بدون خاک استفاده می شود (Nelson, 2003).

امروزه کشت بدون خاک یکی از سیستم های اصلی کشت در بین تکنیک های مختلف مورد استفاده در باغبانی است (مامی و همکاران، 1387).

نیاز به تامین بسترهای کشت همگن که قابلیت حمایت از رشد قوی گیاهان را داشته باشد افزایش یافته است. زمانی که به عنوان بستر کشت گلدانی مورد استفاده قرار می گیرد، به دلیل مشکلاتی که خاک با کیفیت ثابت دارد، مسائل فیزیکی شدید و نامطلوب را فراهم می کند. بنابراین پرورش دهندگان ناچار به استفاده از بسترهائی هستند که دارای ویژگی های بسترهای بدون خاک باشند (پاداشت دهکائی و غلامی، 1388).

استفاده کمتر از مواد غیر تجدید شونده مانند پیت ضرورت دارد. به علاوه نیاز است که از ضایعات آلی با حجم بالا و ارزان قیمت تازه مربوط به شهرداری ها از جمله کمپوست زباله استفاده مجدد شود. این مواد می تواند جایگزین بخشی و یا تمامی پیت به عنوان محیط کشت گلدانی شود (Giovannini et al ., 2008)

امروزه تحقیقات گسترده ای روی بسترهای رایج در کشت بدون خاک انجام می شود تا با در نظر گرفتن مسائل اقتصادی، نوع کشت و اثر این بسترها روی خصوصیات کمی و کیفی محصول، بستر مناسب هر منطقه مشخص شود (طاووسی و شاهین رخسار، 1389).

کاشت گیاهان در یک محیط غیر خاکی، امکان پرورش گیاهان بیشتری را در یک فضای محدود فراهم می کند. به طوری که در این روش میزان سطح مورد نیاز برای پرورش گیاهان تا 75 درصد کمتر از سیتم خاکی می باشد (Core, 2001).

از آنجائی که یکی از نهاده های مهم تولید برای پرورش گیاهان زینتی به ویژه گیاهان گلدانی بستر کشت بوده و اینکه یکی از عوامل اصلی محدودیت صادرات این گیاهان، عدم وجود بسترهای کشت مناسب و استاندارد در کشور است و همچنین با توجه به مطالب بین شده، این تحقیق با هدف استفاده بهینه از ضایعات آلی موجود در کشور به عنوان بستر کشت انجام شده است.

اهداف این طرح عبارت بودند از:

• بررسی استفاده از بسترهای کشت مطلوب و ارزانتر در پرورش گیاهان زینتی گلدانی به عنوان جایگزین پیت ماس در کشور
• انتخاب بهترین بستر ترکیبی از بین بسترهای مختلف دارای درصدهای متفاوت مواد آلی و معدنی جهت افزایش کیفیت و بهبود رشد گل جعفری.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فصل اول

كلیات

 

 

 

 

 

 

1-1- بستر کاشت

 

بستر کاشت عبارت است محیطی که ریشه در آن قرار می گیرد و آب و موادغذایی مورد نیاز خود را از آن به دست می آورد(Davidson et al ., 1998) و شامل مواد آلی مثل پیت ماس یا پوست درخت با اجزاء آلی یا معدنی مثل ورمی کولیت، پرلیت و شن می شوند (Bilderback et al., 2005).

برای رویاندن گیاه در گلدان باید خاک یا ماده متخلخل موجود در گلدان دارای شرایط ویژه ای باشد. در فراهم نمودن خاک مناسب در کشت گلدانی باید چهار عامل استقرار گیاه، تهویه، نگهداری مواد غذائی و نگهداری رطوبت مدنظر قرار گیرد. یکی از مهمترین و اساسی ترین فاکتورها در انتخاب مواد جهت تهیه مخلوط گلدانی آن است که این مواد فاقد مواد سمی برای گیاه باشد. پرورش دهندگان گلدانی اغلب موادی اصلاح کننده مثل خاک برگ، کودهای حیوانی،پیت، خاکستر چوب، شن و سنگریزه به خاک های معدنی اضافه می کنند (عبدالهی و همکاران، a1386).

بستر کشت گیاهان دارای چهار وظیفه اصلی است که عبارتند از: نگهداری آب و مواد غذائی، تبادل گازی بین ریشه و اتمسفر و محل استقرار گیاه. خاک مزرعه چهار عمل فوق را به خوبی انجام می دهد ولی در گلدان هوادهی به اندازه کافی انجام نمی شود. خاک مزرعه دارای لوله هائی است که آب را ازسطح به عمق می برد و با انتقال خاک از مزرعه به گلدان این لوله ها از بین می روند. چون لوله های کاپیلاری از بین رفته اند عمل کاپیلاری برای کشیدن آب از خاک (جهت زهکشی آن) انجام نمی شود. به طور کلی می توان نتیجه گرفت که هر چه عمق گلدان بیشتر باشد سطح ایستاب آب پائین تر است و در نتیجه فضای بیشتری برای ریشه وجود دارد (حسندخت، 1387).

زمانی که گیاهان در گلدان رشد می کنند ریشه آن ها توسط حجم کوچکی محدود می شود. در نتیجه نیاز آن به آب، هوا و مواد غذائی شدیدتر و زیادتر از زمانی خواهد بود که ریشه در حجم بزرگی از خاک بدون محدودیت رشد می کند. عدم توجه به این مساله و اصلاح نکردن خواص فیزیکی و تغذیه ای خاک که در گلدان قرار می گیرد باعث ایجاد نتایج منفی در رشد گیاه خواهد شد (عبدالهی و همکاران، b1386).

با توجه به مشکلات موجود در گلخانه های خاکی (بروز نماتدها، شوری، آلودگی محیط زیست و غیره) استفاده از بستر کشت معدنی و آلی نظیر پرلیت، لیکا، سبوس برنج، پیت، پامیس و غیره به تازگی در کشورمان مورد توجه قرار گرفته است (پیوست و برزگر، 1384).

امروزه از مواد آلی و معدنی مختلفی به عنوان بستر کشت استفاده می شود. هریک از این مواد دارای ویژگی های منحصر به فردی هستند و به طور کلی این مواد باید از ظرفیت نگهداری آب، تهویه کافی، زهکش مناسب و ظرفیت تبادل کاتیونی بالا برخوردار بوده و همچنین نباید هیچگونه تاثیر سوء و مضری برای گیاه داشته باشند (جوانپور هروی و همکاران، 1384).

 

1-2-معرفی مواد آلی و معدنی استفاده شده در این تحقیق

1-2-1- ورمی کمپوست

 

ورمی کمپوست نوعی کمپوست تولید شده به کمک کرم های خاکی است که در نتیجه تغییر و تبدیل و هضم ضایعات آلی (کود دامی، بقایای گیاهی و غیره) در ضمن عبور از دستگاه گوارش این جانوران به وجود می آید (درزی و همکاران، 1387).

مطالعات نشان داده که ورمی کمپوست از طریق افزایش نگهداری آب، تامین عناصر غذائی و تولید هورمون های گیاهی که اثر اصلاحی بر جوانه زنی بذر دارد، می تواند اثر مثبتی بر رشد گیاهان زینتی داشته باشد (محبوب خمامی، 1387).

یکی از روش های بازیافت زباله ها، تولید کود آلی با بهره گرفتن از روش ورمی کمپوست است که با بهره گیری از خصوصیات کرم های خاکی به تغییر و تبدیل مواد زاید آلی به کود آلی مناسب کمک می کند (محبوب خمامی، 1389).

ورمی کمپوست حاوی میکروارگانیسم های هوازی مفید مانند ازتو باکتری ها بوده و از طرف دیگر، عاری از باکتری های غیر هوازی، قارچ ها و میکروارگانیسم های پاتوپزن می باشد. ورمی کمپوست از موادی مانند پیت همراه با خلل و فرج، ظرفیت هوادهی، زهکشی و ظرفیت آب بالا ساخته شده که دارای سطوح زیادی برای جذب بالای مواد غذائی می باشند. در مقایسه با مواد مادری اولیه، ورمی کمپوست ها دارای نمک محلول کم تر، ظرفیت تبادل کاتیونی بیشتر و میزان هومیک اسید بیشتری می باشند (Atiyeh et al., 2001).

ورمی کمپوست سبک، فاقد هر گونه بو و عاری از بذر علف های هرز است. فرآوری آن نسبت به بیوکمپوست آسان تر بوده و در مدت زمان کوتاه انجام می گیرد (Atiyeh et al., 2002).

خصوصیات ورمی کمپوست آن راتبدیل به کودی ایده آل برای رشد و بالندگی گیاهان کرده و ارزش غذائی ورمی کمپوست در مقایسه با سایر کمپوست های تولید شده به مراتب بیشتر گزارش شده است (Kuppuswamy et al., 1992).

 

1-2-2- پیت ماس

یک ماده گیاهی است که به مقدار کمی تجزیه شده و در زمین های خزه ای و همچنین در شرایط بی هوازی مثل مرداب ها و باتلاق ها تشکیل می شود دارای pH اسیدی می باشد. ظرفیت تبادل کاتیونی این ماده بالاست و EC پائین ( در حدود 0.5 ds/m) دارد. هزینه زیاد، کمیابی و نگرانی های زیست محیطی در مورد خسارت به معادن پیت ماس محققین را بر آن داشته تا به دنبال جایگزین مناسبی برای این ماده باشند (سمیعی و همکاران، 1384).

در سال های اخیر پیت به عنوان جزئی از بستر کشت مورد استفاده قرار می گیرد، ولی استفاده زیاد از آن پی آمد زیست محیطی داشته و به عنوان منبع تجدید

این مطلب را هم بخوانید :

تحقیق رایگان درمورد حفاظتی،

 ناپذیر، موجب تشکیل باتلاق های پیت و اکوسیستم خاص آن ها می شود (Papafotiou et al., 2005).

در طول دهه 1960 نیز پرورش دهندگان گل و گیاهان زینتی در سرتاسر ایالات متحده کوشش کردند که از ضایعات چوب به عنوان جایگزین پیت در محیط کشت گلدانی استفاده کنند تا این که هزینه تولید را کاهش دهند (Hoitink et al., 1991).

پیت بقایای گیاهان آبی و مردابی و نی است که در زیر آب در حالت نیمه پوسیده (تخمیر) می باشند. ترکیبات پیت بسته به نوع و مقدار مواد، حالت تخمیر و درجه اسیدی متفاوت است. رنگ پیت خزه از خرمائی روشن (بیشینه تجزیه) تا قهوه ای (کمینه تجزیه) متغیر است (حسندخت، 1387).

پیت به طور وسیعی به عنوان بستر برای تولید گیاهان گلدانی در خزانه ها به کار رفته است و سهم قابل توجهی در مواد مورد استفاده برای رشد گیاهان گلدانی را به خود اختصاص داده است (Marfa et al., 2002 ;Ribeiro et al., 2007).

بیشتر بسترهای جایگزین پیت از باقیمانده های آلی بازیافت شده یا کمپوست شده از خاستگاه های مختلف (کشاورزی، جنگلی، دامداری و شهری) حاصل شده اند (Sanchez_Monedero et al., 2004 ;Girgatti et al., 2007).

 

 

 

 

 

1-2-3- كمپوست قارچ تكمه ای

این ماده دارای ترکیباتی مثل کاه و کلش، کود مرغی و همچنین بذر گندم و میسلیوم های قارچ تکمه ای می باشد که بعد از فراوری مورد استفاده قرار می گیرد. خواص فیزیکی و شیمیایی مواد آلی به نوع، منشا، درجه کمپوست شدن و فرایند انجام شده بر روی آن ها متفاوت است (Kang et al., 2004).

 

1-2-4- پرلیت

سیلیکات سفید خاکستری آتشفشانی است که در اثر خرد شدن و دمای بالا (760 تا 982 درجه سانتی گراد) آب آن بخار شده و ذرات سفید با حجره های مسدود ایجاد می شود. پرلیت جانشین برای تامین تهویه محیط کشت است. مزیت عمده آن نسبت به شن سبکی وزن آن است (095/0 گرم بر سانتی متر مکعب نسبت به 6/1 تا 92/1 گرم بر سانتی متر مکعب). پرلیت سترون، از نظر شیمیائی غیر فعال و عاری از عوامل بیماریزا، حشرات و بذور علف های هرز می باشد ولی در اثر استفاده آلوده می شود. ظرفیت تبادل کاتیونی آن ناچیز است.pH  خنثی دارد. دارای مقادیر ناچیزی سدیم، آلومینیوم و فلور است و در گیاهان حساس به فلور مشکل ساز است. غیر مقاوم به ضربه و سبک است. از معایب آن ایجاد گرد و غبار و ایستادن روی بستر است و اگر قبل از استفاده خیس شود مشکل ایجاد گرد و خاک حل می شود (حسندخت،1387).

 

• معرفی چند بستر کشت دیگر

1-3-1- باگاس نیشکر

 

باگاس یا تفاله نیشکر به باقیمانده ساقه های نیشکر گفته می شود که پس از بریده شدن از کشتزار و انتقال به کارخانه، شیره آن ها کشیده شده و در مصارف صنعتی بالاخص تولید کاغذ استفاده می گردد. نسبت نیشکر و باگاس تولید شده در هر مکانی با توجه به خاک و زمین فرق می کند، اما در فرایند تولید هر تن شکر، حدود 32 تن باگاس خام به دست می آید (محمدیان، 1377).

 

1-3-2- ورمی کولیت

 

ورمی کولیت یک سنگ از جنس سیلیکات میکاست که در 1000 درجه سانتی گراد گداخته شده و آب آن از بین می رود. وزنمخصوص ظاهری خشک آن 88/0 تا 04/1 گرم بر سانتی متر مکعب و در اثر انبساط در محیط ریشه وزن مخصوص ظاهری آن به 11/0 تا 16/0 گرم بر سانتی متر مکعب می رسد. سبکی وزن، آن را برای محیط ریشه گیاه بسیار مناسب کرده است. هر ذره از کانی ورمی کولیت دارای صفحات نازکی است که به صورت موازی روی هم قرار گرفته و بین آن ها رطوبت است که در دماهای بالا منبسط شده و باعث حرکت صفحات از روی هم شده و ساختاری شبیه آکاردئون باز به وجود می آید. به علت دمای بالا ضد عفونی شده، محیط کشت مناسبی برای جوانه زنی بذر و ریشه زائی قلمه هاست (حسندخت، 1387).

1-3-3- کوکوپیت

 

ساختار اسفنجی کوکوپیت باعث می شود این ماده تا 10 برابر وزنش آب جذب کند و همچنین قدرت نگهداری مواد غذایی آن بالاست. سرعت تجزیه بیولوژیکی این ماده بسیار پایین است و به عنوان مالچ در خاک، زمان بیشتری نسبت به دیگر مواد مانند پیت باقی می ماند (Noguera et al., 1997)

کوکوپیت از نظر فیزیکی ماده ای اسفنجی و شبیه پیت ماس است که از انجام عملیاتی که بر روی پوسته های میوه نارگیل صورت می گیرد به دست می آید. امروزه استفاده از این ماده در کشورهای اروپائی از جمله هلند و انگلستان به عنوان جایگزین پیت ماس در حال گسترش است. کوکوپیت به دلیل داشتن خاصیت اسفنجی و دارا بودن کوچک ترین اندازه ذرات، قدرت نگهداری بیشترین میزان آب را دارد (Noguera et al., 2000).

 

1-3-4- خاکبرگ

 

خاک برگ حاصل پوسیده شدن برگ درختان غیر مثمر است.برای تهیه آن برگ گیاهان را روی هم تل کرده و آن را کمی مرطوب می کنند و 2 تا 3 بار آن را به هم می زنند تا تجزیه سریع تر صورت گیرد. آلودگی برگ ها با نمک (که جهت جلوگیری از یخ زدن برف در خیابان ها مصرف می شود) و یا علفکش های استفاده شده از مشکلاتی است که با تجزیه برگ ها این مواد شیمیایی غلیظ تر شده و پس از استفاده در گلخانه باعث خسارت به گیاهان می شود. به علت این مشکلات اگرجه خاکبرگ ارزان به نظر می رسد، اما در صورت صدمه به گیاهان، بسیار گران قیمت است (حسندخت، 1387).

 

 

 

 

اثر هورمون اسید جیبرلیک روی گلدهی گیاه زینتی لوناریاآنوئه

 

فصل 1- مقدمه:

گیاه زینتی لوناریا از خانواده شب‌بو (براسیکاسه) بوده و اسم علمی آن .Lunaria annua L می‌باشد، گیاهی است علفی و دوساله که هم به صورت گل باغچه‌ایی در طراحی‌های فضای سبز کاشته می‌شود و هم به صورت گل شاخه‌ای خشک در گل‌آرائی مورد استفاده قرار می‌گیرد. گلهای خشک         Dried flowers به لحاظ طول عمر و ماندگاری آنها و همچنین تزئین و گل‌آرائی اهمیت دارند ولی تاکنون کمتر مورد عنایت قرار گرفته‌اند و این گیاه از جمله مهمترین گلهای خشک به شمار می‌رود و امروزه در بیشتر نقاط اروپا و امریکا بعنوان گل خشک زینتی مورد استفاده قرار می‌گیرد(پیکارد سی.(1354).صفحه34) 6 ، نامگذاری اسامی غیرعلمی آن نشانه از خصوصیات این گل دارد چنانکه نام Money plant به علت تخمدان خشک شده آن که صفحه بیضی شکل و صدفی رنگ را تشکیل می‌دهد آنرا تشبیه به سکه نقره‌ای کرده‌اند. همچنین به علت شفافیت صفحات صدفی شکل گل آذین آن نام (صداقت) Honesty plant بر روی آن نهاده‌اند و نام دیگر آن Moon worth (یا ارزش ماه) به علت شبیه بودن صفحات به قرص ماه می‌باشد. لوناریا یک گیاه شاخص دوساله در تحقیقات می‌باشد. این گیاه بومی غرب آسیا، شرق اروپاست. .(1949, Baily (26 ، و در سال اول بوته آن به شکل رزت بوده و تنها رشد رویشی می کند(اصطلاح رزت بدین معنی است که گیاه به صورت افقی وتقریبا در سطح خاک برگهای خود را می گستراندبدین معنا که نخستین میان گره آنها تحت شرایط خاص رشد، طویل نمی شود. این امر موجب رشد فشرده خوشه ای شکل برگهای آنها می شود.)و بعد از طی سرمای زمستان و در اواسط خردادماه سال بعدساقه گلدهنده ظاهرگردیده وجوانه انتهائی به صورت عمودی رشد کرده و گلهای بنفش رنگ آن

 در تمام طول ساقه گلدهنده ظاهر گردیده و تا ارتفاع حداکثر یک متر خواهد رسید. گل آذین‌اش پانیکول می‌باشد. به مجرد قهوه‌ای شدن میوه خورجینک آن که از اختصاصات تیره شب‌بو (براسیکاسه) می‌باشد که با دو شکاف باز می‌شوند، آماده برداشت است. در این زمان بذر قهوه‌ای رنگ و عدسی شکل آن داخل غلاف شفاف مدور صدفی شکل «سکه نقره‌ای» قرار دارند که پس از برداشت بوته آنرا به صورت واژگون آویزان نموده تا کاملاً خشک شود، صفحات صدفی شکل را که شبیه ماه می‌باشند Moon worth نامگذاری کرده‌اند که تا یکسال شفافیت رنگ خود را حفظ می نماید و بعنوان گل خشک باارزشی محسوب می‌گردد و می‌تواند جایگاه و ارزش اقتصادی مناسبی را در صنعت گلکاری ایجاد نماید.

دانه‌های این گیاه حاوی 30 تا 40 درصد از اسیدهای چرب زنجیره‌ای بنامهای اسید اوروسیک (Erucic A.) و اسید نرونیک (Nerronic A.) است که مصارف صنعتی و داروئی دارد.(Springerlink ( 40.

این گیاه از زمان قرون وسطی تاکنون پرورش یافته و ریشه‌ها و برگهای جوان‌اش با ارزش خوراکی‌اند و پماد ان برای زخم‌بندی استفاده می‌شده و همچنین روغن‌ دانه‌های آن جهت تصلب شراین استفاده داروئی دارد. گلهای بنفش رنگ آن بسیار زیبا بوده و در اواسط خرداد ماه ظاهر می‌شود و به علت پودال تخمدان خشک آن (oval pods) که بسیار شفاف است آنرا به Honesty p. (صادق، بی‌ریا) نیز نامیده‌اند. اسانس آن اعتماد بنفس را زیاد کرده و خاطره‌های فراموش‌شده را زنده می‌سازند. (پیکارد،1965.) 6،

تکثیر آن به وسیله بذر می‌باشد که در اواخر بهار در شاسی به فاصله 15 سانتی‌متر و عمق کاشت 25 تا 35 میلیمتر (برای جوانه زدن نور احتیاج دارد.)Wilkins,1999).)؛45، و درجه حرارت تا 24 درجه سانتیگراد کاشته به مدت 10-14 روزه سبز می‌گردد و می‌توان در اوائل پائیز آنها را به محل دائمی برده با فاصله 30 سانت کشت نمود تا در بهار سال بعد گل‌های آن ظاهر گردند.(پیکارد،1965).6

گیاهان بعد از کاشت معمولاً دوره‌ای بنام دوره نونهالی را طی نموده تا به مرحله بلوغ رسیده و قادر به رشد زایشی گردند این مرحله در هر گیاهی زمان معینی دارد بعض از گیاهان دوران نونهالی بسیار کوتاه دارند و برخی طولانی‌تر در گیاه لوناریا این مدت 7 هفته بعد از سبزشدن بذور می‌باشد قبل از این مدت زمان نه تأثیر سرما و نه تأثیر هورمون جیرلین می‌تواند مفید باشد. (1963، Wellensiek).43

گیاهان دوساله مثل لوناریا، معمولاً پس از کاشت بذر آنها در بهار، تمام طول تابستان را به صورت رُزت رُشد رویشی نموده(اصطلاح رزت بمعنی آنست که گیاه رشد رویشی خود را در سطح زمین و برگها در اطراف جوانه انتهائی بدون داشتن ساقه و بصورت طوقه ای طی میکند.) ولی برای ورود به مرحله زایشی یک گیاه دوساله نیاز به سرمای زمستانه دارد تا در محیط طبیعی خود شرایط مساعدی را برای تغییر فعالیت بطرف گلدهی آغاز نموده سپس تولید گل و بذر کرده بعد از آن تمام ذخائر غذائی موجود در این گیاه باتمام رسیده و گیاه خواهد مُرد، بدین نحو این گیاهان دوره حیاتی خود را با یکبار گلدهی تمام نموده و مونوکارپیک نامیده می شوند. در مقابل گونه‌های پلی کارپیک یا گیاهان دائمی قرار دارند که بعد از یکدوره سرمای هر ساله تولید گل نموده و سپس دوباره حالت رویشی خود را حفظ نموده به رشد و ادامه حیات خود می‌پردازند، (پیکارد، 1965.) 6 ، در مجموع گیاهان را از لحاظ نیاز به سرمای زمستانه برای ورود به مرحله زایشی خود (ورنالیزاسیون) به گونه‌های دائمی، دوساله، یکساله، زمستانه، یکساله تابستانه می‌توان تقسیم نمود واضح است که یکساله تابستانه برای صلاحیت گلدادن نیاز به سرما ندارد.درمطالعه Lang & Med (نقل ازپیکارد،1950)6. جوانه انتهائی ساقه محل دریافت سرما بوده و فقط سلولهای مرسیستمی ساقه در جوانه انتهائی توانائی ورنالیزه شدن را دارند.

در سال 1339 میلادی دو دانشمند ژاپنی موفق به کشف ماده‌ای گشتند که می‌توانست فعالانه در رشد نباتات عالی شرکت نماید. این مواد جیبرلین نام‌گذاری شد (Lang ،1950.)32. به نقل از(پیکارد،1965)6، آمده است که «نقش فیزیولوژیکی این مواد مخصوصاً شرکت آنها در تشکیل اندامهای گلدهنده و همچنین گلدهی گیاه عمیقاً مورد مطالعه قرار گرفت، در سال 1957 نامبرده‌ نشان می‌دهد که اسید ژبیرلیک نقش مهمی در طویل شدن ساقه بنگ دانه دوساله داشته و می‌تواند این گیاه را بدون اینکه سرمای بهاره دریافت کند در شرایط روز بلند به گل بنشاند.

(Wellensiek، 1963)44. نشان داده که احتیاج گیاه لوناریا به سرما به منظور بهاره شدن یک نیاز قطعی بوده که بعد از بلوغ آن رخ می‌دهد، این بلوغ در 6 تا 7 هفته بعد از جوانه زدن بذر رخ می‌دهد و گیاه مستعد دریافت سرمای 5 درجه سانتی گراد به مدت 12 هفته در روزهای 12 ساعته برای ورنالیزه شدن می‌باشد.

این مطلب را هم بخوانید :

(Wellensiek، 1963)43. اضافه می‌کند که اگر بذور آن را در ابتدای جوانه‌زنی سرما دهند از مقدار سرمای مورد نیاز از نظر کمی که در سن بلوغ به منظور بهاره شدن دریافت می‌کند کاسته می‌شود و پایه‌ای که بدین ترتیب بهاره می‌شود همیشه زودتر از موقع معمول بگل نشسته و زودرس می‌گردد (تایز- زایگر، 2006). 8

بعد از آنکه گیاه بهاره شد و منطقه‌های نموی جوانه‌ها فعالیت خود را بطور کامل شروع کردند نباید گیاه تحت تأثیر یک عامل نامساعد (حرارت شدید، نور کم یا زیاد و …) قرار گیرد برای اینکه عامل نامساعد فعالیت جدید منطقه نموی جوانه‌ها را متوقف ساخته و آنها را وادار به فعالیت علفی قبل از بهاره شدن می کند در اینجاست که عمل دورنالیزاسیون یا عکس عمل بهاره شدن اتفاق می‌افتد و مجدداً بایستی آنرا بهاره نمود (تایز،زایگر،2006).8

طول روز نیز پس از عمل بهاره شدن وارد عمل می‌گردد و در لوناریا لازم است طول مدت روشنائی بیش از 12 ساعت باشد تا عمل انتقال از مرحله رویشی به زایشی تسریع گردد. (تایز- زایگر، 2006).8

تکثیر آن به وسیله بذر می‌باشد، در اوائل تابستان ویااوائل پائیز بذور در محوطه باز کاشته می‌شوند و عمق کاشت 3 تا 6 میلی‌متر به فاصله 15 سانت در نظر گرفته می‌شود این گیاه برای جوانه‌زنی به نور احتیاج دارد و درجه حرارت مناسب جوانه‌زنی 18 تا 24 درجه سانتیگراد بوده و مدت جوانه‌زنی 10 تا 14 روز می‌باشد (پیکارد، 1965)،6 در محلهای سایه مناسب‌تر است که کاشته شوند ارتفاع گیاه نزدیک یک متر می‌رسد و

4-1- اشاعه الشفعه 84

4-1-1- تعریف شفعه 84

4-1-2- آن چه ثابت می‌شود در حق شفعه 85

4-1-3- شرایط تحقق شفعه 86

4-1-3-1- در وجود مال غیره منقول مشترک (مشاع) قابل تقسیم 86

4-1-3-2- وجود دو مالک( محدود بودن حق شفعه ) 86

4-1-3-3-  وقوع عقد بیع صحیح 87

4-1-3-4- باقی ماندن عقد بیع 88

4-1-4- عدم اسقاط حق شفعه 88

4-1-5-  عدم آثار تعدد  مبیع، دراخذ به شفعه 90

4-1-6- عدم اثرخیار عقد بیع، دراخذ به  شفعه 91

4-1-7- انتقال حق شفعه 91

4-1-8-   اسقاط حق شفعه 92

4-1-9-  احکام  شفعه 92

4-1-9-1-  زمین، مدار حق شفعه 93

4 -2-  اشاعه در  وقف 95

4-2-1- تعریف و ماهیت وقف 95

4-2-2- انواع وقف به اعتبار نوع استفاده از موقوف 96

4-2-3- شروط موقوف 96

4-2-4-  وقف از نظر اداره‌ی کل حقوقی قوه قضائیه 97

4-2-5-  تقسیم مال موقوفه 97

4-2-6- تقسیم و تفکیک وقف از وقف 98

4-3- اجاره مال مشاع 99

4-3-1- آثار و احکام اجاره 99

4-3-1-1-   صحت اجاره مال مشاع 99

4-3-1-2- معلوم بودن عین مستأجره 101

4-3-1-3- تسلیم عین مستأجره 102

4-3-1-4- خیارات 104

4-3-1-4-1- خیار عیب 104

4-3-1-4-2-  خیار تبعض صفقه 105

4-3-1-4-3-  اشتباه در شخصیت شریک 105

4-3-1-5- اقامه‌ی دعوی خلع ید توسط شریک 106

4-3-1-6-تقسیم مال الاجاره 109

4-4- اشاعه در رهن 111

4-4-1-  تعریف رهن 111

4-4-2- آثارواحکام رهن 111

4-4-3-  رهن مطلق و مشروط 112

4-5-  اشاعه در هبه 113

4-5-1- تعریف هبه 113

4-5-2- شناخت کلی هبه 113

4-5-3- جایز بودن و قبض عقد هبه 113

4-5-4- فوت طرفین عقد هبه و تأثیر آن در قبض 115

4-5-5- رجوع از هبه 115

4-6- اشاعه در وصیت 116

4-6-1- تعریف وصیت 116

4-6-2-  مالکیت موصی بر مال مورد وصیت 116

 

4-6-3- عدم ممانعت  مشاع بودن موصی به از تقویم 116

4-6-4- تقویم منفعت 117

4-6-5-  محاسبه ثلث 119

4-6-6- زمان محاسبه ثلث 119

4-6-7- وصیت نامشروع 120

4-7- اشاعه در مساقات 120

4-7-1- تعریف مساقات 120

4-7-2- موضوع مساقات 120

4-7-3- شرایط خاص عقد مساقات 121

4-7-4-  فسخ یا بطلان مساقات 121

4-7-5- سهم مشاعی عامل از ثمره درختان 122

4-8- اشاعه در  مزارعه 122

4-8-1- تعریف مزارعه 122

4-8-2- تعیین سهم مزارع و عامل در عقد 122

4-8-3- تعیین نوع زرع 123

4-8-4-  لازم بودن عقد مزارعه 124

4-9- نتیجه گیری فصل 124

نتیجه گیری 128

پیشنهادات 134

فهرست منابع 135

ABSTRACT: 69

چكیده

 

پایان نامه حاضر شامل چهار فصل است. در فصل اوّل آن به کلّیات و مفاهیم، و در فصل دوّم آن به اشاعه در شرکت، در فصل سّوم آن، به اشاعه در تقسیم مال مشاع و موضوعات مرتبط با آن و در فصل چهارم آن به اشاعه در شفعه، وقف، اجاره، و….. پرداخته شده و در پایان هر فصل نتیجه گیری صورت گرفته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که مالکیت، یکی از موضوعات بسیار مهم حقوق خصوصی است و این مالکیت در خیلی از موارد مشاع است چرا : که اشاعه در اصطلاح حقوق یعنی حق مالکیت دو یا چند نفر در یک زمان در مال واحدی جمع شود به نحوی که امکان تشخیص و تمیز حق مالکیت آن‌ها از یکدیگر وجود نداشته باشد. به شرط تحقق اشاعه اجتماع و امتزاج حقوق مالکین  در یک مال است و حق مالکیت هر یک از مالکین در هر جزء و ذره از مال مشاع ثابت و موجود است. اشاعه‌ی مالکیت در بسیاری از موارد بدون اراده‌ی افراد ایجاد می‌شود و در بعضی از موارد  با قصد شرکت. حالت اشاعه هم ممکن است نسبت به عین مال حادث شود و هم در مورد منفعت و حقوق مالی در واقع آن چه که مالکیت داشته و مال محسوب شود می‌تواند مشاع باشد. پس از اشاعه در باب تجارت، رهن، شرکت، مضاربه، مزارعه، اجاره، وقف، هبه، وصیت و قضاء سخن رفته است.  زیرا: مالکیت مشاع با توجه به این که حقوق مالکین متعدد در تمام اجزاء شیء واحد منتشر است، و به تعبیر دیگر: در هر جزء قابل تصور از مال مشترک رابطه اعتباری مالکیت میان تمام شرکاء جزء مزبور برقرار است در نتیجه شرکاء در تصرف اعمال حق مالکیت خود در مال مشاع، همواره با محدودیت هایی مواجه هستند که این محدودیت‌ها هم در زمینه‌ی تصرفات حقوقی و هم در مورد تصرفات مادی برقرار است. به نحوی که شریک بدون اذن سایر شرکاء حق تصرف مادی در مال مشاع را ندارد و در صورت فروش، اجاره، یا رهن ….، سهم مشاعی خود نیز تسلیم مال مشاع باید مسبوق به اجازه شرکاء دیگر باشد، به همین سبب از شرکت همواره به عنوان یک عیب برای مالکیت مشاعی نام می‌برند و برای رفع این عیب و برداشتن محدودیت های موجود از پیش روی اعمال حق مالکیت هر شریک، قانون گذار نهاد انحلال اشاعه و تقسیم مال مشاع را پیش بینی کرده است. که در نتیجه‌ی آن اجتماع حقوق مالکین متعدد در شیء واحد از میان رفته و حق مالکیت‌های مشاعی به مالکیت های افرازی و اختصاصی تبدیل می‌شود .

واژگان کلیدی: اشاعه، آثار، مالکیت،‌ فقه شیعه، حقوق ایران.

مقدمه

پیش از ورود در اصل بحث، شرکت، اشاعه را در حقوق مدنی ایران مورد تحلیل قرار می‌دهیم زیرا: این تحلیل در بررسی ضوابط اصولی مربوط به تصرفات هر یک از شرکاء در مال مشترک ضرورت دارد .

(ماده ی571) قانون مدنی شرکت را بدین شرح تعریف می‌کند : « شرکت عبارت است از اجتماع  حقوق مالکین متعدد در شیء واحد به نحو اشاعه» .

مطابق این تعریف در شرکت، حقوق مالکین متعدد در شیء واحد جمع می‌گردد. واضح است که مقصود از حقوق مالکین متعدد، حقوق مالکیت ایشان است یعنی چند نفر در آن واحد مالک یک شیء هستند. اجتماع حقوق در یک شیء به دو صورت قابل تصور است. صورت اول آن است که هر یک از دو نفر، مالک یک قسمت مشخص از یک شیء باشند ؛ مانند : آن که دو نفر مالک یک باغ محصور باشند به نحوی که هر یک از ایشان مالکیت قسمت مشخصی از آن را دارا باشد. این صورت از اجتماع حقوق مالکیت شرکت نخواهد بود زیرا : درست است که موضوع مالکیت همه شرکاء، عرفاٌ شیء واحد محسوب می‌شود، ولی در حقیقت هر یک نسبت به قسمت معینی از اجزاء آن شیء واحد مالکیت دارند و ملک هر یک از دیگری جدا است.

صورت دوم، همان طور که از بیان طباطبایی در عروة الوثقی جلد دوم صفحه‌ی 283 برداشت می‌شود آن است که موضوع مالکیت هیچ یک از مالکان شیء  واحد  مشخص نباشد  به طوری که هر جزئی از اجزاء شیء واحد در عین حال متعلق حق مالکیت هر یک از ایشان باشد. این صورت از مالکیت را در اصطلاح اشاعه می‌گویند که سبب پیدایش شرکت خواهد بود.

( ماده ی571) قانون مدنی با تعبیر « به نحو اشاعه » صورت اول اجتماع حقوق مالکین متعدد را در شیء واحد از قلمرو تعریف، خارج  کرده است. با دقت در عبارت این ماده به نظر می‌رسد که اصولاٌ نیازی به ذکر قید « اشاعه » نیست و عبارت « اجتماع حقوق مالکین متعدد در شیء واحد » به خوبی می‌تواند ماهیت شرکت اشاعه را بیان کند زیرا : هنگامی اجتماع مالکیت های متعدد در شیء واحد، قابل تصور است که موضوع مالکیت آن‌ها مشخص نباشد، چون در غیر این صورت متعلق حق مالکیت همه شرکاء یک شیء نیست، بلکه در حقیقت موضوع مالکیت ایشان اشیاء متعدد می‌باشد که عرفاً اجزاء یک شیء را تشکیل می‌دهد.

با توجه به تعریف و توضیح بالا در هر جزء از اجزاء مال مشاع، مالکیت های اشخاص متعدد ثابت می‌گردد، و هیچ جزئی، هر چند بسیار کوچک، را  نمی‌توان تصور کرد که به یکی از شرکاء تعلق داشته باشد و شرکاء دیگر را در آن حقی نباشد. باید توجه داشت که منظور از اشاعه آن نیست که هریک از شرکاء مالک اجزائی اند که مشخص نیست و پس از افراز، اجزاء مالک هریک از آن‌ها معین و مشخص می‌گردد بلکه مقصود این است که هریک از شرکاء در هر یک از اجزاء مال مشاع مالکیت دارد یا منتهی مالکیت شرکاء دیگر هم در آن اجزاء ثابت است. با در نظر گرفتن آن چه گذشت در می‌یابیم که شرکت و اشاعه در حقوق مدنی ایران بر تئوری خاصی استوار است. همان طور که می‌دانیم یکی از خصایص « حق مالکیت » انحصاری بودن آن و انحصاری بودن اختیارات مالک در موضوع مالکیت است.

ولی در شرکت با آن که هر یک از شرکاء مالک مال مشاع هستند خاصیت انحصاری بودن مالکیت وجود ندارد و این صورت خاصی از مالکیت است که با مالکیت به معنی اخص حقوقی از نظر احکام تفاوت دارد. (ماده‌ی 30) قانون مدنی مقرر می‌دارد « هر مالکی نسبت به مایملک خود حق هرگونه تصرف و انتفاع دارد، مگر در مواردی که قانون استثناء کرده باشد ». چنان چه خواهیم دید اختیارات مذکور در این ماده، به صورت مطلق نسبت به مالک مال مشاع قابل تطبیق نیست.

این مطلب را هم بخوانید :

 1- كلیات

1-1- بیان مسئله

اشاعه در لغت

انتشار خبر در میان مردم یا خبرهای پخش شده، پراکنده و آشکار شده. (ابن منظور،1405، 1/190).

اشاعه دراصطلاح فقه

انتشار سهم هر یک از مالکان و صاحبان حق در تمام مال یا حقَ. (همان).

به تعبیر دیگر ؛ اشاعه به معنی شیوع و انتشار، خبر مشاع که توسط مردم منتشر می‌شود و احتمال دارد صادق یا کاذب باشد، در اصطلاح چیزی است که تقسیم و از سهام و حصه جدا نشده باشد. (فتح الله، 1415 ه ق،71 /309) .

شرکت عبارت از این است که دو یا چند مالک در حقی مشترک باشند به شرطی که حق آن‌ها مشخص و متمایز نباشد بلکه مشاع باشد، نظر مشهور فقها هم همین است .( محقق حلی،1350، 1/129).

شرکت مفهومی است که نشانگر مشارکت از باب مفاعله است و دلالت بر دخالت حداقل دو شخص در امر مورد نظر دارد. (یگانه،1388، 89).

هیچ یک از شرکاء  نمی‌توانند در مال مشترک جز با اذن تمامی شرکاء تصرف نمایند ؛ زیرا تصرف در مال غیر بدون اذن او از نظر عقل و شرع قبیح است و در صورت وجود اذن نیز باید در تصرف، به مقدار مأذون بسنده شود و اگر از مقدار مأذون تجاوز نماید ضامن است. بنا بر نظر مشهور اگر دو شریک، کالایی را ضمن یک معامله بفروشند و یکی از آن دو قسمتی از ثمن را تحویل بگیرد، دیگری در آن با وی شریک است و در این باره روایات زیادی در دست است. و نیز به دلیل آن که هر جزئی از ثمن ما بین آنها مشترک است ؛ به همین دلیل، هر مقدار از آن که وصول شود بین آن‌ها مشترک خواهد بود. (امینی،1388، 2/141 ).

شریکی که با سرمایه شرکت معامله می‌کند اگر زیاده روی ننماید و در نگهداری سرمایه کوتاهی نکند و اتفاقاً مقداری از آن یا تمام آن تلف شود، ضامن نیست. شریکی که با سرمایه معامله می‌کند اگر بگوید سرمایه تلف شده و پیش حاکم شرع قسم بخورد، باید حرف او قبول شود. اگر دو نفر با یکدیگر شرکت کنند که هر کدام به اختیار خود جنسی بخرد، قیمت آن را خود بدهکار می‌شود اگر در جنسی که هر کدام خریده اند، در استفاده از آن با یکدیگر شریک باشند، شرکت صحیح نیست اما اگر هر کدام دیگری را وکیل کند که جنسی برای او نسیه بخرد بعد هر شریکی جنس را برای خودش و شریکش بخرد که هر دو بدهکار شوند شرکت صحیح است. (اراکی،1371، 389).

اجاره مشاع جایز است و مستأجر جایگاه مالک را در ملک دارد و همچون مالک در آن عمل می‌کند. (طوسی،1388، 3/248).

هبه مشاع جایز است خواه از چیزی باشد که قابل تقسیم باشد یا تقسیم آن ممکن نباشد و در آن اختلاف است. هنگامی که هبه ثابت شود اگر چیز مشاعی را ببخشد از دو وجه خارج نمی‌باشد یا منقول است یا غیر منقول است مثل این که نصف خانه را هبه کند. و قبض زمانی اتفاق می‌افتد که خانه تخلیه شود و آن وقت قرارداد صورت می‌گیرد؛ اگر منقول باشد و قبض صورت بگیرد نقل و تحویل فقط با اجازه‌ی شریک ممکن می‌باشد.

و چنان چه هر کدام از شرکاء قبول کند که به وکالت تمام موهوب له  را قبض کند نصف آن به خود تعلق دارد و نصف دیگر نزد او امانت است و اگر هیچ کدام از شرکاء راضی نشوند هر کدام را که حاکم منصوب کند تمام آن را بگیرد نصف آن به عنوان هبه و نصف دیگرش به عنوان امانت برای شریک دیگر گرفته می‌شود.  تا این که عقد هبه بین آنان تمام شود. چرا که وقتی یک نفر چیزی را به دو نفر ببخشد و آن دو نفر قبول کردند و گرفتند عقد هبه تمام شده ولی اگر یکی از آن دو قبول کرد و گرفت عقد هبه برای نصف هبه تمام شده است چون یک عقد با دو نفر هنگامی که جدا شوند به منزله دو عقد می‌باشد.. (همان، 306 و 307).

خداوند در( آیه ی4) سوره‌ی نساء می‌فرماید : « و مهر زنان را (به طور کامل) به عنوان نحله و عطیّه به آنان بپردازید و اگر آن‌ها با رضایت چیزی از آن را به شما ببخشند حلال و گوارا مصرف کنید » .

« وآتوا النِّساءَ صَدُقا تِهِنَّ نِحلَهً فَاِنَ طِبنَ لَکُم عَن شی ءٍ مِِنهُ نَفساً فَکُلُوهُ هَنیئاً مَریئاً»

و همچنین در جای دیگر می‌فرماید: « نیکو (نیکوکار) کسی است که مال (خود) را با همه علاقه‌ی که به آن دارد به خویشاوندان، یتیمان، مسکینان و واماندگان در راه خدا انفاق می‌کند ». (آیه ی177 بقره).

اجاره مشاع جایز است همان طوری که بیع و صلح و هبه مشاع جایز می‌باشد، و اما تسلیم آن جایز نیست مگر با اجازه شریک هنگامی دو نفر شریک باشند. پس قطعاً اختیار شرکت یا اختیار تفکیک (جزء جزء) آن را دارد و اگر نصف خانه را اجاره دهد به طور مشاع و مستأجر معتقد باشد که تمام خانه مال اوست پس با او در منفعت شریک است. پس آشکار شده که نصف دیگر، مال دیگری است .(موسوی خوئی، 1365، 67).

اشاعه به سه سبب ایجاد می‌شود: 1) ارث: که بر اثر فوت، اموال شخصی متوفی به ورثه منتقل می‌شود 2) عقد: مثل این که خانه ای به وسیله دو نفر خریداری شود یا دو نفر متفقاً کاری را قبول کنند. 3) مزج: امتزاج اعم از این که جنبه ارادی یا قهری داشته باشد. (میرزایی،1388، 194).

دارایی کسی که فوت می‌کند به ورثه او منتقل می‌گردد و هر یک از ورثه به قدر سهم الارث قانونی خود به طور مشاع در کلیه ماترک مورث شریک می‌شود و از آن جمله است، تعهداتی که به نفع مورث شده است. بنابراین ورثه از کلیه تعهداتی به نفع مورث شده بهرمند می‌گردنند و نیز کلیه تعهداتی که مورث نموده و حقوق عینی که به نفع دیگران در اموال خود قرار داده مانند: حق ارتفاق، حق انتفاع، رهن و امثال آن را ورثه باید محترم بشمارند. تعهداتی که قائم به شخص مورث است، خواه مثبت باشد و خواه منفی به ورثه منتقل نمی‌شوند. بنابراین هر گاه کسی در مقابل کسی تعهد نماید که هر ماه از کارمزد خود مبلغ معین برای زندگی او بپردازد، تعهد مزبور با فوت متعهد از بین خواهد رفت. (امامی،1384، 1/239و 240).

در اشاعه مالکیت هر جزء، مال چند شخص مشترک است. حق مالکیت هر شریک منتشر در مجموع مال است و تصرف و انتفاع از هیچ بخش در انحصار او نیست. تمام شریکان بر مال حق عینی دارند، ولی این

4- دیدگاه‌های اقتصادی شهید مطهری 51

4-1- تفیکیک میان روابط طبیعی و روابط اعتباری 52

4-2- واقع‌گرایی در نظام اقتصادی اسلام 54

4-3- نگاه آرمانی به انسان در‌اندیشه‌ی توحیدی 57

4-4- توسعه‌ی انسانی 59

4-5- توسعه‌ی اقتصادی 59

4-6- اهداف نظام اقتصادی از منظر شهید مطهری 61

4-7- نقش و جایگاه حکومت در فرایند نظام اقتصادی 62

4-8- مبانی نظام اقتصادی اسلام از نظر شهید مطهری 63

4-8-1- اصالت داشتن فرد و جامعه 63

4-8-2- مالکیت مختلط 65

4-8-3- تفسیر دیدگاه‌های گوناگون درباره‌ی آزادی اقتصادی 67

4-8-4- رعایت مصالح در فعالیت‌های اقتصادی 69

4-8-5- هم‌یاری 69

4-9- اهداف نظام اقتصادی از نظر شهید مطهری 70

4-9-1- تربیت و هدایت جامعه 71

4-9-2- برقراری امنیت 71

4-9-3- استقلال اقتصادی 72

4-9-4- اقتدار اقتصادی 73

4-9-5- رشد اقتصادی 74

4-9-6- عدالت اجتماعی- اقتصادی 75

4-9-7- اختیارات دولت 78

4-9-7-1- سیاستگذاری در جهت اهداف نظام 79

4-9-7-2- وضع مالیات 80

4-9-7-3- بهره‌برداری از زمین‌های عمومی 81

4-9-7-4- اداره‌ی انفال 81

فصل پنجم: مقایسه دیدگاه های شهید صدر و شهید مطهری

 

5- مقایسه دیدگاه های شهید صدر و شهید مطهری 84

نتیجه گیری 92

پیشنهادات 94

فهرست منابع 96

چكیده

جوامع بشری برای تأمین نیازها و توسعه‌ی نهادهای خود در ابعاد فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی تدابیر و برنامه‌هایی دارند. صاحب نظران مکاتب گوناگون مادی (مارکیسم و سرمایه‌داری) از دیدگاه خاص خود به موضوع اقتصاد نگریسته و برنامه‌هایی را برای تنظیم امور جامعه خویش ارائه داده‌اند. به مرور زمان و با ایجاد شکاف‌های اقتصادی، بحران‌های اقتصادی، تأسیس و متعاقب آن بایگانی شدن پی در پی مکاتب اقتصادی به دلیل ناهم‌سانی با فطرت و سرشت انسان، جایگاه دین و‌اندیشه‌های دینی در قلمرو اقتصاد برای تنظیم روابط اقتصادی بیش‌تر نمودار شد. آراء و‌اندیشه‌های فقهی صاحب نظران دینی در عرصه‌‌های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، که متضمن سعادت دنیوی و اخروی افراد در جامعه است با شدّت و ضعف مورد نقد و بررسی قرار می‌گیرد. این نوشتار تلاش می‌کند تا با پرداختن به نظرات و‌اندیشه‌های دو تن از فقهاء و صاحب نظران دینی در حوزه‌ی اقتصاد اسلامی (شهید آیت ا…. محمد باقر صدر و شهید آیت‌ا… مرتضی مطهری) به تبیین مباحث عمده‌ی آن‌ها در این رابطه به پردازد. این بررسی درپی آن است تا نشان دهد که: توسعه‌ی اقتصادی پایدار، سلامت اقتصادی، امنیت روانی و… بدون تأثیرپذیری از یک نظام اقتصادی مبتنی بر آموزه‌های دینی دست نیافتنی است و بنابراین: می‌کوشد با ارائه همه‌ی اقشار در جامعه بین‌المللی باز شناسد تا در آینده بتوان از این مسیر نقبی به سوی اقتصاد اسلامی باز کرد.

واژه‌های كلیدی: اقتصاد، نظام اقتصادی اسلامی، صدر، مطهری.

مقدمه

تحقیقات و بررسی‌های معاصر در حوزه‌ی عرصه‌‌های گوناگون اجتماعی، اقتصادی حاکی از آن است که در نظام اجتماعی به طور بالقوه سه عنصر متخاصم وجود دارد که شرط سلامت این نظام برقراری تعادل میان آن عناصر است. دولت، اجتماع و بازار سه عنصر اصلی و حیاتی جامعه‌اند. دولت بسیار قدرتمند منجر به ظهور نظام‌هایی نظیر استالینیسم می‌گردد. بازاری که کاملاً به حال خود رها شده و فاقد تنظیم باشد شرایطی نظیر، خیار به وجود آورده و در موقعیتی که اجتماع از قدرت بلامنازع، و مسلط برخوردار باشد می‌تواند به ظهور جنگ‌های داخلی منجر گردد. نوع ارتباط آن سه حوزه با یکدیگر در جوامع متخلف متفاوت است. به طور کلی، در طی قرن بیستم نیروهای اقتصادی رونق یافته و حجم دولت رشد قابل توجهی یافته ولی در مقابل شبکه‌های اجتماعی تا حدودی تضعیف شده‌اند. این در حالی است که به تعبیر ولف (wolf، 1989) هم بازار و هم دولت به انسان‌ها به عنوان پیروان قواعد می‌نگرند نه به عنوان قاعده‌سازان، در عرصه‌ی سیاست‌گزاری‌های عمومی، گروهی بر اقتصاد بازار تأکید دارند و گروه دیگر به رابطه دولت و شهروندان توجه دارند. هر دو گروه نقش عنصر سوم که همانا روابط حاکم و مناسبات و مسایل اعتقادی رایج در میان کنش‌گران در عرصه‌‌های مختلف می‌باشد را فراموش کرده‌اند. حاکمیت نگرش اعتقادی و باور مذهبی بر رفتارهای اقتصادی به عنوان متغیر کنترل کننده، تعیین کننده و پیش‌بینی کننده می‌تواند به تداوم انسجام اجتماعی، نظم اجتماعی و تقویت امور عام‌المنفعه در جامعه بیانجامد.

به طور کلی در حوزه‌ی دخالت دین در امور دنیا دیدگاه‌ها متعدد و متفاوت‌اند. یک نگرش ناظر به اعتقاد ما نسبت به پیامبران در بعد تربیت و پرورش ابعاد روحی انسان بوده و بر این باورند: که تنظیم و ساماندهی امور دنیایی انسان‌ها به خود آن‌ها واگذار شده است و به تعبیر برخی از این افراد، ابلاغ پیام‌ها و انجام کارهای اصلاحی و تکمیل دنیا در سطح مردم دور از شأن خدای انسان و جهان است و تنزل دادن پیامبران به حدود مارکس‌ها، پاستورها و گاندی‌ها یا جمشید و بزرگ‌مهر و همورابی است. برخی نیز با این بیان که دین اصلاً در تدبیر دنیا دخالت نکرده و آن را به عقلا وانهاده است، به تبیین این دیدگاه می‌پردازند. هرچند در این دیدگاه نیز توسعه‌ و رفاه، امری مطلوب به شمار می‌آید، دین در این امر دخالت نمی‌کند و چاره کار به خود مردم واگذار شده است. عده‌ای دیگر معتقدند که شریعت در برابر دنیای انسان‌های بی‌تفاوت نبوده و قایل به پاسخ‌گویی دین به نیازهای حیاتی بشر هم هستند.

اگر چه اقتصاددانان و سایر عالمان اجتماعی در طول دوره‌های مختلف حیات به ابزارهای تحلیلی و تبیینی متفاوتی دست یافته‌اند و این مفهوم را از نقطه نظر نموداری با مدل‌های گوناگون مطرح نموده‌اند، ولی با این وجود قادر به بیان کامل تفاوت‌های مشاهده شده هم از منظر کاربرد مدل‌ها و هم از نظر الگوهای موجود نشده‌اند و از سوی این ابزارها ناتوان از پاسخ‌گویی به این پرسش اساسی بوده‌اند که چرا جوامع دارای سرمایه‌های طبیعی فراوان از نابرابری‌های اقتصادی رنج می‌برند. درعین حال یکی از مباحث بسیار مهم که به صورت کلی دارای سابقه‌ای بسیار طولانی است و منابع و دیدگاه‌های نظری و برنامه‌های عملی فراوانی را نیز به خود اختصاص داده، مبحث اقتصاد است.

این موضوع در میان ‌اندیشمندان، متفکران و صاحب‌نظران مکاتب الهی و مادی گوناگون با شدّت و ضعف مطرح بوده و طیف وسیعی از نظریه‌ها و تئوری‌های علمی را در برگرفته است. این مبحث در میان متفکران اسلامی به صورت پراکنده و نیز به صورت موضوعی و بیش‌تر با صبغه فقهی به چشم می‌خورد، امّا اقتصاد اسلامی به گونه‌ی کلاسیک آن سابقه‌ی طولانی را ندارد. نخستین کسی که بحث اقتصاد را به صورت جدی در حوزه‌ی علوم اسلامی مطرح نمود، شهید آیت‌ا… محمدباقر صدر بود که با تدوین کتاب اقتصادنا و تبیین دیدگاه‌های خود در این نوشتار تحولی را در این زمینه‌ی ایجاد نمود و حتی در میان دانشمندان و صاحب‌نظران اهل سنت نیز جای خود را باز کرد.

توجه به اسلام به عنوان دینی که دارای نظام اقتصادی است و این نظام هماهنگ با نظام سیاسی و فرهنگی و… در صدد تحقق اهداف عالیه‌ی نظام است از مبانی تفکر اقتصادی آیت ا.. صدر به شمار می‌رود. این رویکرد در راستای دیدگاهی است که معتقد است شریعت در برابر دنیای انسان‌ها نیز بی‌تفاوت نبوده، همه‌ی عرصه‌‌های حیات فردی و جمعی آدمی را در بر می‌گیرد و برای همه‌ی مناسبات و تعاملات اجتماعی و تحرکات فردی او پیام مشخصی دارد، بر این اساس اصولاً آبادی و احیاء آخرت مرهون و مبتنی بر احیاء دنیا است.

این مطلب را هم بخوانید :

شهید مطهری نیز از کسانی است که به گستردگی و توسعه‌ی قلمرو دین و محدود نبودن آن به امور فردی و عبادی تأکید نموده است. از دیدگاه وی اسلام مکتبی جامع و واقع‌گرا است. در اسلام به همه‌ی جوانب نیازهای انسانی اعم از دنیایی و اخروی، جسمی و روحی، فکری یا احساسی و عاطفی، فردی یا اجتماعی توجه شده است. وی درباره‌ی‌ کسانی که حوزه‌ی دین را منحصر در مسایل فردی و آخرتی می‌دانند می‌گوید: «کسانی که گفته‌اند زندگی به طور کلی یک مسأله است و دین مسأله دیگر، دین را نباید با مسایل زندگی مخلوط کرد این اشخاص اشتباه اولشان این است که مسایل زندگی را مجرد فرض می‌کنند. خیر، زندگی یک واحد و همه‌ی شئونش توأم با یکدیگر است. صلاح و فساد در هر یک از شئون زندگی، در سایر شئون مؤثر است.

ممکن نیست اجتماعی مثلاً: فرهنگ یا سیاست یا قضاوت یا اخلاق و تربیت و یا اقتصادش فاسد باشد امّا دینش درست باشد و بالعکس. اگر فرض کنیم دین تنها رفتن به مسجد و کلیسا و نماز خواندن و روزه گرفتن است، ممکن است کسی ادعا کند مسأله دین از سایر مسایل مجزا است.

اسلام انسان را دارای ابعاد گوناگون می‌شناسد و به همین دلیل سمت و سوی پایه‌ها و زیربناهای اقتصاد اسلامی نیز مختلف و گوناگون است. اسلام معتقد است انسان بعد مادی و بعد معنوی دارد و دارای نیازهای مادی و نیازهای معنوی و نیز جنبه‌ی‌های فردی جنبه‌ی‌ی اجتماعی است. دو نوع کار، ‌اندیشه‌ای و عمل، و دو پاداش« دنیوی و اخروی» دارد.

بنابراین زیر بناها و پایه‌های اقتصاد اسلام که برای انسان و سعادت او پیشنهاد شده مختلف است. با آن که اسلام همه‌ی ابعاد وجودی انسان را اصیل می‌داند و به‌طور کلی کنارگذاشتن و یا فدا کردن برخی از این ابعاد را برای ابعاد دیگر نمی‌پذیرد، در عین حال به جنبه‌ی معنوی انسان توجه بیش‌تر دارد. زیرا: از نظر اسلام ابعاد مادی وسیله‌ای است برای هدف‌های اخروی و کمالات معنوی انسان.

1-1- طرح تحقیق

1-1-1- بیان مسأله

برای ارایه‌ی مقایسه‌‌ای واقعی میان دیدگاه‌ها و نگرش‌های موجود در مورد نظریات اقتصادی اسلام، ابتداء ضروری است فهم و برداشت درست نسبت به نظریات اقتصادی اسلام دریافت و اساساً رویکرد اسلام نسبت به اقتصاد را تبیین نماییم.

3-5- احکام حکومتی (ولایی) 105

3-5-1- احکام اداری سازمانی 105

3-5-2- احکام اجتماعی 106

3-5-2-4- برخورد با انحرافات فکری و عملی 108

3-5-3- احکام اقتصادی 110

3-5-4- احکام قضایی 116

2-5-5- نتیجه بحث 118

2-6- احکام حکومتی صادره توسط حکام اسلامی و فقها 119

2-6-1- پیشینه تاریخی 119

2-6-2- احکام حکومتی صادره درزمان قاجار 120

2-6-3- دید گاها در مورد قاعده لاضرر 122

2-6-4- جمع بندى 130

2-6-5- اختیارات حاکم وحکومت اسلامی درجمهوری اسلامی ایران 131

2-6-6- بحث تزاحم دستورات در جمهوری اسلامی 133

2-6-7- نمونه هایی از احکام حکومتی 137

2-6-8- نتیجه بحث 140

نتیجه گیری 141

پیشنهادات 143

فهرست منابع 144

چكیده

 

امروزه دستگاه حاکمیت و دستورات صادره از این نهاد و پذیریش دستورات آن از طرف مردم همگی در  گرو مقبولیت و محبوبیت حاکمیت و احکام صادره این نهاد

  می‌باشد.

در جهان امروز دستگاه حاکمیت  و در رأس آن خود حاکم باید از شخصیت کاریزمایی برخوردار باشد، این در حالی است که در اسلام خصوصاً در مکتب امامیه، حاکم علاوه بر این که دارای شخصیتی مورد قبول و پذیرش آحاد جامعه است، هم از نظرشرعی و هم ازنظر عقلی مورد تائید است. بر اساس فقه امامیه وجود حاکمیت در جامعه مسلمین در جهت ایجاد امنیت و عدالت و نهایتاً هدایت انسان به سعادت واقعی می‌باشد.

قواعد فقه سیاسی در مبحث حکومت، تنظیم کننده امور یک جامعه است. در فقه شیعه دستورات صادره از جانب حاکم به دو دلیل لازم الاطاعه می‌باشند؛ یکی این که بر اساس قوانین اسلام باشد؛ و دیگری این که در جهت تامین مصلحت عموم جامعه اسلامی باشد.

لذا اطلاق اختیار حاکم در جامعه اسلامی برای صدور حکم حکومتی محدود به صلاح اسلام و مسلمین می‌باشد. بنابراین می‌توان گفت که تمامی احکام صادره در مبحث فقه سیاسی از ناحیه حاکم اسلامی که با توجه کامل به مصلحت اسلام ومسلمین صادر شده، بسیار نافذ و برای همه افرادجامعه اسلامی واجب الاتباع است. این تحقیق به شکل کتابخانه‌ای وبراساس توصیف تحلیل و استدلال منطقی عقلانی صورت گرفته است.

کلمات کلیدی: حاکم، حکم حکومتی، مصلحت، فقه سیاسی.

مقدمه

از مهمترین موضوعات در جامعه اسلامی فرایند حکومت است که از ضروریات بلاشک به حساب  می‌آید. بدون شک عدم وجود حکومت در هرجامعه ای موجب ناامنی و هرج و مرج در تمامی ارکان و عامه جامعه خواهد شدکه در نهایت حضیض و سقوط انسانیت را درآن جامعه موجب می‌شود، این در حالی است که سعادت و تعالی هر جامعه ای در گرو حاکمیت الهی و اطاعت از این حاکمیت  است. این حاکمیت از جانب خداوند به انسان های برتر (پیامبران وائمه) اعطاء شده است و این افرا د اراده های آفریننده هستی می‌باشند که  در جهت به کمال رسیدن انسان با بهره گرفتن از احکام الهی تلاش می‌کنند ولذا این انسان های برگزیده با تبیین و تعلیم قواعد و قوانین الهی از طرفی و رهبری ظاهری از طرف دیگر این مهم را تحقق داده اند. اسلام به عنوان یک دین جامع و کامل تضمین  کننده سعادت  بشری است، اعتقاد  صحیح  توحیدی را  زیر بنای  تشکیل جامعه سعادت مند می‌داند. سابقه صدور احکام حکومتی به اندازه سابقه تشکیل و تداوم حکومت اسلامی می‌باشد؛ زیرا در طول تاریخ اسلام حکومت های شکل یافته بر مبنای اسلام، حاکمان آنها اعم از معصوم  و غیر معصوم برای اداره جامعه احکامی بر مبنای مصلحت اسلام و مسلمین وضع نموده اند که تابع شرایط زمانی و مکانی بوده و تا زمانی که آن شرایط پابرجا بوده، اطاعت و پیروی از آنها بر افراد جامعه لازم بوده است.

هر آنچه به لحاظ عقلی و عرفی در حیطه وظایف حكومت و اداره امور عرفی جامعه و روابط عرفی میان حكومت و جامعه قرار دارد و حكومت بنا بر تعهد خود در برابر ملت موظف به انجام آن است، در حیطه حكم حكومتی خواهد بود. حكم حكومتی به این مفهوم كه به نظر می‏رسد دقیق‏ترین تعریف از آن باشد لازمه حكومت و حكومت‏داری است و به موارد استثنا و زمان بحران اختصاص ندارد. بلكه احكام حكومتی، احكامی متعارف و معمول برای تأسیس و تدبیر نظامات و امور اجتماعی است و اساسا برخاسته از اختیارات حكومت‏ها برای ایفای مسئولیت در اداره امور جامعه بر اساس مصلحت جامعه هستند. تعیین و تشخیص مصادیق مصالح جامعه نیز در هر زمان عموما با عقل جمعی انسان‏هایی است كه مصالح و مفاسد زندگی خویش را تشخیص می‏دهند.

حتی پاره‏ای از احكام اولیه نیز كه امروزه در قالب قانون صورت ‏بندی شده‏اند، حكم حكومتی محسوب می‏شوند. احکام صادره از جانب شخص حاکم برای جامعه اسلامی مجموعه ای از دستوراتی است که نظم داخلی مسلمین در تمامی ابعاد و همچنین تنظیم روابط با کشورهای جهان در ابعاد گوناگون براساس مبانی دین اسلام که متضمن رستگاری انسان است را بر عهده دارد. این در حالی است که این قواعد و قوانین در محدوده فقه سیاسی می‌باشدو از آنجا که حاکم جامعه اسلامی تمامی احکام حکومتی خود را که مربوط به فقه سیاسی می‌باشد صادر می‌کند و موضوع فقه سیاسی امامیه نهایتا آزادی وعدالت را فقط در سایه توحید عملی می‌باشد، بنابراین این احکام صادره توسط حاکم برای تمامی افراد جامعه واجب الاطاعه می‌باشند و این اطاعت و پیروی نشان دهنده نافذ بودن جایگاه این دستورات در جامعه اسلامی می‌باشد.

این مطلب را هم بخوانید :

 

1-1- طرح تحقیق

1-1-1- بیان مسأله

در دنیای سازمانی نوین یکی از مهم ترین شاخص های تاثیر گزار بر جوامع، عنصر مدیریت است که شکل مطلوب آن مدیریت همراه با رهبری تلقی می‌شود، رهبری یکی از مفاهیم بنیادی برای اداره جامعه می‌باشد که با تحولات اجتماعی همراه است، چرا که بنیان نظم و اداره و رهبری هر جامعه ی و سازمان بر مبنای آن قرار گرفته است. در فقه امامیه حکم حکومتی  دارای دو معنای مختلف است:

الف) حکم حکومتی، احکام و قوانینی است که از جانب شارع صادر شده و در قرآن و سنت و سیره عملی معصومین علیهم السلام یافت می‌شود و مربوط به اداره جامعه و شئون حکومت است و وظیفه فقیه در مورد این دسته از احکام، کشف و استنباط و بعد اجرای آن احکام است ( امام خمینی، 1373،صحیفه نور، 20/ 36، 39).

ب) حکم حکومتی اختیارات حضرت رسول اکرم (ص) و ائمه (ع) و فقها در امر حکومت و دستورها و مقرراتی است که به عنوان حاکم و در مقام مجری احکام شرع و برای اداره ی جامعه، وضع و صادر کرده اند.( همان. صص 18 و 75 ). مراد از حکم حکومتی در این تحقیق همین برداشت دوم است که به شکل زیر بیان می‌شود : « حکم حکومتی، عبارت است از دستورات و مقررات و قوانینی که حاکم جامعه اسلامی براساس مصلحت در حوزه مسائل اجتماعی به منظور اجرای احکام شرع یا اداره جامعه به طور مستقیم یا غیر مستقیم صادر یا وضع می‌کند». ( کلانتری، 1378، 109 )

از ارکان مهم در مورد هر حکمی، صادر کننده آن حکم است. صادر کننده حکم در احکام شرعی، اعم از احکام اولیه و ثانویه، خداوند متعال است اما صادر کننده  حکم حکومتی « ولی امر مسلمین» است. امام خمینی رحمه الله علیه در مورد حاکم اسلامی فرموده اند: «ولایت فقیه و حکم حکومتی از احکام اوّلی است». ( امام خمینی،بی تا،صحیفه نور ،2/174 ). باید گفت که حاکم جامعه اسلامی بنا به ضرورت، اضطراراً حکم حکومتی صادر می‌کند و حتی  می‌تواند موقتاً از اجرای احکام اولی جلوگیری کند، تا اینکه ضرورت بر طرف شود و حکم حکومتی ساقط شود. (موسوی بجنوردی، 1371، 67 ). در بحث قلمرو و گستره مکانی حکم حکومتی باید گفت که از دیدگاه اسلام، سه نوع مرز می‌توان تصور کرد که شامل مرزهای عقیدتی، قرارداری و عرفی است. (حسینی، 1372، 1/ 319). آنچه که مستفاد مطلب فوق می‌باشد این است که