۱-۱-۱                مقایسه سرمایه اجتماعی با سرمایه فیزیکی و انسانی

سرمایه فیزیکی، با ایجاد تغییرات در مواد برای شکل دادن به ابزارهایی که تولید را تسهیل می­ کنند به وجود می­آید، سرمایه انسانی با تغییر دادن افراد برای مهارت­ها و توانائی­ها به آنها پدید می­آید و افراد را توانا می­سازد به شیوه ­های جدید رفتار کنند. سرمایه اجتماعی، به نوبه خود، هنگامی بوجود می­آید که روابط میان افراد به شیوه­ای دگرگون می­شود که کنش را تسهیل می­ کند. سرمایه فیزیکی کاملا ملموس است، به صورت مادی قابل مشاهده و تجسم یافته است. سرمایه انسانی کمتر ملموس است، و در مهارت­ها و دانشی که فردی کسب کرده است تجسم می­یابد، سرمایه اجتماعی حتی کمتر از این محسوس است، زیرا در روابط میان افراد تجسم می­یابد. سرمایه فیزیکی و سرمایه انسانی فعالیت تولیدی را تسهیل می­ کنند، و سرمایه اجتماعی نیز همانند آن­ها عمل می­ کند. مثلا، گروهی که اعضایش قابلیت اعتماد نشان می­دهد و به یکدیگر اعتماد زیاد می­ کنند، خواهند توانست کارهایی بسیار بیشتر از گروهی که فاقد آن قابلیت اعتماد است انجام دهد. تمایز بین سرمایه انسانی و سرمایه اجتماعی را می­توان با نموداری مانند نمودار(۲-۲) نمایش داد که روابط سه روبط فرد(الف، ب، ج) را نشان می­دهد، سرمایه انسانی در نقاط تقاطع قرار دارد و سرمایه اجتماعی در خطوطی که این نقاط را با یکدیگر متصل می­ کنند قرار دارد. سرمایه اجتماعی و سرمایه انسانی اغلب مکمل یکدیگرند. مثلاً اگر ب کودکی باشد و الف بزرگسالی که پدر یا مادر ب خواهد بود، برای اینکه الف به پیشرفت رشد شناختی ب کمک کند، باید هم نقاط تقاطع و هم در خط ارتباطی سرمایه وجود داشته باشد. باید سرمایه انسانی، در اختیار الف و سرمایه اجتماعی در رابطه بین الف، ب وجود داشته باشد (الوانی- شیروانی، ۱۳۸۳)

 

الف

 

 

 

ج                                                                                     ب

شکل ‏۲‑۱۴: ساختارسه نفری سرمایه انسانی در نقاط تقاطع و سرمایه اجتمای در روابط (الوانی- شیروانی، ۱۳۸۳).

 

۱-۱-۲                سرمایه اجتماعی: دیدگاه­ها و تعاریف

-        هانی فان

هانی فان نخستین نویسنده­ای است که از اصطلاح سرمایه اجتماعی استفاده کرده است. این مربی آموزشی گمنام ویرجینیایی در مقاله­ای(۱۹۱۶) نابسامانی­های نظام آموزشی کشورش، ایالات متحده آمریکا را بررسی می­ کند و اصطلاح سرمایه اجتماعی را برای تبین دگرگونی­هایی که در روابط اجتماعی دانش­ آموزان مشاهده کرده، به کار می­برد. او گزارش می­دهد که در مدارس آمریکایی پیوسته از میزان حس نیتی که دانش­ آموزان برای برقرار کردن رابطه با یکدیگر به آن نیاز دارند، کاسته می­شود و دانش­ آموزان نسبت به هم کم توجه شده و بیش از پیش از خواسته­ های فردی و شخصی خود پیروی می­ کنند، همدلی میان آن­ها برای معاشرت و روابط پایدار با یکدیگر تمایل کمتری از خود نشان می­ دهند. هانی فان این تغییرات را با میزان یا اندازه سرمایه اجتماعی در مدرسه­های آمریکایی مرتبط می­داند. در نظر او سرمایه اجتماعی آن چیز یا پدیده­ای است که روابط میان انسان­ها نهفته است و سبب پدید آمدن حسن نیت میان آن­ها می­شود، همدلی آن­ها را نسبت به یکدیگر برمی­انگیزد، آن­ها را پیرو جمع می­ کند و بدین سان زمینه معاشرت بیشتر و روابط پایدار میان آنان را فراهم می­آورد.

افزایش یا کاهش سرمایه اجتماعی بر میزان حسن نیت، همدلی و معاشرت­های اجتماعی میان انسان­ها اثر می­گذارد.

هسته اصلی اندیشه هانی فان، در واقع این است که میان سرمایه اجتماعی و رابطه اجتماعی پیوندی درونی و تنگاتنگ وجود دارد و سرمایه اجتماعی در درون رابطه اجتماعی نهفته و پنهان است. این برداشت از اصطلاح سرمایه اجتماعی پایه همه بحث­هایی قرار گرفت که پس از هانی فان مطرح شد و بدین­سان زمینه ورود این اصطلاح را به حوزه­های گوناگون علوم اجتماعی، هر چند با کاربست­های متفاوت، فراهم آورد­ (اجتهادی، ۱۳۸۶، ص ۴).

-     رابرت پاتنام

از زمان چاپ کتاب، بازی بولینگ به تنهایی (۲۰۰۰،Bowling alone)، رابرت پاتنام به عنوان یکی از مدافعان سرمایه اجتماعی مطرح بوده است. مطالعات پانتام مرزهای تخصصی رشته­اش را در علوم سیاسی در نوردیده و به رشته­های گسترده­تر اجتماعی راه یافته است(متقی، ۱۳۸۵،ص ۴۵). پاتنام یکی از نظریه­پردازان مشهور سرمایه اجتماعی معتقد است: سرمایه اجتماعی اغلب محصول جانبی دیگر فعالیت­های اجتماعی می­باشد. این سرمایه به طور معمول در پیوندها، هنجارها و اعتمادها تشکیل می­شود و از یک شرایط اجتماعی به شرایط دیگر انتقال­پذیر است.

همچنین شبکه ­های مشارکت مدنی، هزینه­ های بالقوه عهدشکنی را در هر معامله­ای افزایش می­ دهند و منافع فرصت طلبی را که فرد انتظار دارد از دیگر معاملات همزمان نصیبش شود به خطر می­اندازد. شبکه ­های مشارکت مدنی به زبان تئوری بازی­ها، تکرار پیوند بازی­ها را افزایش می­دهد. شبکه ­های مشارکت مدنی ارتباطات را تسهیل می­ کند و جریان اطلاعات را در مورد قابل اعتماد بودن افراد بهبود می­بخشد(امیری و رحمانی، ۱۳۸۵).

پاتنام سرمایه اجتماعی را بر اساس منابع آن تعریف می­ کند. وی به سرمایه اجتماعی به صورت کلان نگاه می­ کند و سرمایه اجتماعی را در رشد و توسعه اقتصادی کشور موثر می­داند و به این لحاظ تعریف او جمعی بوده و سرمایه اجتماعی را به منزله دارایی گروه­ها و جوامع تلقی می­ کند (امیری و رحمانی، ۱۳۸۵).

-     جیمز کلمن

به طور کلی، کلمن جامعه شناس معروف آمریکایی، در صدد توسعه علم مشترک بین اقتصاد و جامعه­شناسی بود و مفهوم سرمایه اجتماعی در مطالعات وی جایگاه وسیعی داشته است. ریترز(۱۹۹۶)، بیان می­ کند که کلمن موتور محرکه نظریه انتخاب منطقی در جامعه­شناسی معاصر بوده و در این چارچوب، روشنفکری است که ایده سرمایه اجتماعی خویش را پرورش داده است. با بهره گرفتن از این نظریه انتخاب منطقی، کلمن دیدگاه وسیعی  در مورد جامعه به عنوان سیستم­های اجتماعی خویش را پرورش داده است. با بهره گرفتن از انتخاب منطقی، کلمن دیدگاه وسیعی در مورد جامعه به عنوان سیستم­­های اجتماعی رفتار جمعی افراد مطرح ساخت.

نظریه انتخاب منطقی بر مبنای فرض الگوی فردگرایی رفتار بشری استوار است، که هر فرد به طور خودکار آن چه را که در جهت منافع خود اوست، بدون توجه به سرنوشت دیگران، تعقیب می­نماید. مفهوم سرمایه اجتماعی محملی است برای کلمن تا با تشریح چگونگی این امر از نظریه بازی­ها سرچشمه می­گیرد. در بازی ذهنی که به دو راهی زندانی شهرت دارد، دو زندانی جداگانه در سلول­ها نگاه داشته شده، به آنها جداگانه می­گویند که هر کس اول اقرار نماید از تخفیف در تنبیه برخوردار خواهد شد. برای دو زندانی دو راهی این است که بهتر است سکوت نمایند، آن هم به این امید که چون مدرکی دیگری نیست و زندانی دیگر نیز سکوت اختیار کند، رهایی می­یابد یا اقرار کند؟

نظریه انتخاب منطقی پیش بینی می­ کند که اقرار خواهند کرد، چرا که هر زندانی می­داند در مقابل این انتخاب­ها، امکان اقرار دیگری وجود دارد و هر فرد به دنبال منافع فردی خود خواهد بود، در صورتی­که همکاری و اعتماد افراد به هم می ­تواند در بلند مدت منافع بیشتری را ایجاد نماید (متقی، ۱۳۸۵، ص ۳۳). کلمن سرمایه اجتماعی را بر مبنای کارکرد آن تعریف می­ کند و آن را به عنوان یکی از انواع سرمایه در نظر می­گیرد و معتقد است سرمایه اجتماعی باعث تغییر در روابط میان اشخاص و تسهیل روابط آن­ها می­شود و به سرمایه اجتماعی از جنبه کالا­های عمومی می­نگرد نه یک کالای خصوصی.

-        پییربوردیو

بوردیو جامعه شناس فرانسوی، سرمایه اجتماعی را به عنوان یکی از انواع سرمایه در کنار سرمایه فیزیکی و انسانی در نظر می­گیرد که تحت برخی شرایط، به سرمایه فیزیکی تبدیل می­شود. وی می­گوید: سرمایه اجتماعی جمع منابع واقعی یا بالقوه است که حاصل شبکه ­های بادوام از روابط کم و بیش نهادینه شده آشنایی و شناخت متقابل، به بیان دیگر عضویت در گروه، است. شبکه­ای که هر یک از اعضای خود را از پشتیبانی سرمایه جمعی برخوردار می­ کند و آنان را مستحق اعتبار می­سازد.

می­توان گفت که نگرش بوردیو به سرمایه اجتماعی نگاه ابزاری است، زیرا وی منافعی است که فرد به سبب شرکت در تعاملات اجتماعی به دست می­آورد و افراد به منظور حداکثر کردن منافع و سود تعمدی به ارتباطات اجتماعی می­پردازند (امیری و رحمانی، ۱۳۸۵).

-        فرانسیس فوکویاما

فوکویاما (۱۹۹۹) معتقد است تعاریف سرمایه اجتماعی به نمودهای آن اشاره دارد و تعریفی که ایشان ارائه می­نماید چنین است: سرمایه اجتماعی شکل و نمونه ملموسی از یک هنجار غیر رسمی است که باعث ترویج همکاری بین دو یا چند نفر می­شود. هنجارهای تشکیل دهنده سرمایه اجتماعی می ­تواند از هنجار روابط متقابل دو دست تا آموزه­های پیچیده را در بر بگیرد. با این تعریف اعتماد، شبکه­ها، جامعه مدنی و… که سرمایه اجتماعی مربوط هستند، محصول جانبی این پدیده­اند که در نتیجه سرمایه اجتماعی به وجود می­آید، ولی خود سرمایه اجتماعی را تشکیل نمی­دهند. وی می­گوید: سرمایه اجتماعی را به سادگی می­توان به عنوان مجموعه بعضی از هنجارها یا ارزش­های غیر رسمی تعریف کرد. هنجارهایی که تولید سرمایه اجتماعی می­ کند به طور اساسی باید شامل سجایای صداقت، ادای تعهدات و ارتباطات دو جانبه باشد.

-        افه و فوش

افه و فوش (۲۰۰۲) علاوه برعناصری که در تعریف بوردیو، کلمن و پنتام از سرمایه اجتماعی وجود دارد، به بعد گرایش به آگاهی و توجه اشاره نموده و آن را شامل مجموعه افکار، عقاید و حساسیت نسبت به زندگی اجتماعی و سیاسی و توجه به هر چیزی که در وسیع­ترین معنا به امور عمومی اطلاق می­شود که مربوط به شکل بالقوه فردی تمایل ضعیف نسبی در دنبال کردن موضوعات مشترک در رسانه­های الکترونیکی و چاپی بوده و پیش شرط شناختی فعال­تر مسئولیت مدنی است که باعث علاقه­مندی و دل نگرانی می­شود و نقطه مقابل آگاهی و توجه وضعیت شناختی چشم­پوشی، بی ­تفاوتی و شکل­ گیری نگرش فرصت طلبانه است (ناطق­پور و فیروزآبادی، ۱۳۸۵، ص ۱۶۳).

-        ناهاپیت و گوشال

از دیدگاه سازمانی، ناهاپیت و گوشال (۱۹۹۸) سرمایه اجتماعی را به عنوان جمع منابع بالفعل و بالقوه موجود در درون، قابل دسترس و ناشی از شبکه روابط یک فرد یا یک واحد اجتماعی تعریف می­ کنند. از دیدگاه آن­ها سرمایه اجتماعی یکی از قابلیت­ها و دارایی­های مهم سازمانی است که می ­تواند به سازمان­ها در خلق و تسهیم دانش کمک بسیار کند و برای آن­ها در مقایسه با سازمان­های دیگر مزیت سازمانی پایدار ایجاد کند (قلیچ­لی و همکار،۱۳۸۵، ص ۶).

-        الکسیس دوتوکویل

دوتوکویل نویسنده فرانسوی، در سال ۱۸۳۱ متاثر از سفر به آمریکا، دریافت که در زندگی مجمعی آمریکایی نوعی عرصه یادگیری شهری وجود دارد. دوتوکویل (۱۸۳۲) بیان می­ کند که در مجامع سیاسی آمریکایی، افراد با داشتن شرایط، تفکرات و سنین مختلف ذائقه کلی برای تجمع و رشد می­یابند که به منظور کاربرد آنهاست. در تجمع­های بزرگ آن­ها به گفتگو می­پردازند، به یکدیگر گوش فرا می­ دهند و دو طرفه با انواع مسئولیت­های انگیزشی دریافت شده راهی زندگی شهری می­شوند و آن­ها را به خدمت هزاران اهداف پربار خویش در می­آورند. برای دوتوکویل زندگی مجمعی پایه و اساس نظم اجتماعی در یک سیستم باز است که یک نوع همکاری شهری سطح بالا و دور از استبداد به مردم یاد داده است که چگونه در زندگی شهری به همکاری بپردازند و در واقع زندگی مجمعی را به صورت مهد کودکی برای جامعه دموکراسی می­داند (متقی، ۱۳۸۵، ص ۴۶).

-        نان لین

لین با طرح «نظریه منابع اجتماعی» (۱۹۸۲) مشخصاً این مسئله را مطرح کرده است که دست­یابی به منابع اجتماعی و استفاده از آنها( منابع نهفته در شبکه ­های اجتماعی) می ­تواند به موقعیت­های اجتماعی– اقتصادی بهتری منجر شود. بر همین اساس لین در سال اخیر (۱۹۹۸) مفهوم سرمایه اجتماعی را برای طرح نظرات پیشین خود برگزیده و آن را به مثابه منابع نهفته در ساختار اجتماعی تعریف می­ کند که با کنش­های هدفمند قابل دسترسی یا گردآوری است. به این ترتیب، از نظر لین، سرمایه اجتماعی از سه جزء تشکیل شده است: منابع نهفته در ساختار اجتماعی، قابلیت دسترسی افراد به این گونه منابع اجتماعی و استفاده یا گردآوری این گونه منابع اجتماعی در کنش­های هدفمند (لین،۱۹۹۹: ۷).

لین منابع ارزشمند در اکثر جوامع را ثروت، قدرت و پایگاه اجتماعی معرفی می­ کند و لذا سرمایه اجتماعی افراد را بر حسب میزان یا تنوع ویژگی­های دیگرانی که فرد با آنها پیوندهای مستقیم و غیر­مستقیم دارد قابل سنجش می­داند. البته دست­یابی به منابع و استفاده از آنها خود متاثر از موقعیت فرد در ساختار سلسله مراتبی موجود در جامعه است. او«منابع نهفته» و « موقعیت­های شبکه­ای­» را دو عنصر مفهومی سرمایه اجتماعی قلمداد می­ کند و نتایج سرمایه­گذاری افراد در روابط و شبکه ­های اجتماعی در ارتباط با دو نوع کنش ابزاری و کنش اظهاری طبقه ­بندی می­نمایند. برای کنش ابزاری سه گونه بازگشت سرمایه (بازدهی)­ را مطرح می­ کند: بازدهی اقتصادی (ثروت)، بازدهی سیاسی (قدرت) و بازدهی اجتماعی(شهرت) و برای مورد اخیر می­نویسد: «به نظر من شهرت یکی از شاخص­های بازدهی اجتماعی است. شهرت را می­توان به مثابه نظرات مساعد یا نامساعد درباره فرد در یک شبکه اجتماعی تعریف کرد» ( همان: ۱۱).

در کنش اظهاری سرمایه اجتماعی ابزاری است برای تحکیم منابع و دفاع در برابر از دست دادن احتمالی منابع. او سه نوع بازدهی را در آن رابطه ذکر می­ کند: سلامت جسمانی سلامت روانی و رضایت از زندگی. سلامت جسمانی مستلزم حفظ توان کارکردی جسمانی و رهایی از بیماری­ها و آسیب­دیدگی است. سلامت روانی، توانایی پایدار برابر تنش­ها و حفظ تعادل عقلی و احساسی را منعکس می­ کند. رضایت از زندگی نیز نشانگر خوش­بینی و رضایت از عرصه­های مختلف زندگی مانند خانواده، ازدواج، کار، جامعه و محیط­زیست است. وی معتقد است اغلب اوقات کنش­های ابزاری و کنش­های اظهاری یکدیگر را تقویت می­ کنند (همان: ۱۲).

لین در مقایسه سرمایه اجتماعی با اشکال دیگر سرمایه، سرمایه اقتصادی و سرمایه انسانی را شکل­های شخصی سرمایه می­نامند، حال آن که برای سرمایه اجتماعی عنوان« دارایی ارتباطی » را بکار می­برند. سرمایه­گذاری در این سرمایه، نه بروی فرد بلکه بروی روابط صورت می­گیرد، یعنی اینکه افراد برای دست­یابی به سود در تعاملات و شبکه­سازی شرکت می­ کنند. وی به مواردی در چگونگی کارکرد سرمایه اجتماعی اشاره می­ کند که معتقد است در اشکال شخصی سرمایه به آن پرداخته نمی­ شود. به طور مثال، او به تسهیل جریان اطلاعات در برخی پیوندهای اجتماعی اشاره می­ کند که به واسطه آن اطلاعات سودمندی درباره فرصت­ها و انتخاب­ها به فرد می­رسد و با پیوندها می­توانند یک سازمان و کارگزاران یا حتی جامعه را از وجود و علایق افرادی که در صورت فقدان پیوندها ناشناس باقی می­مانند را آگاه کند. چنین اطلاعاتی هزینه مبادله سازمان را برای بهره­ گیری از افراد بهتر و هزینه مبادله افراد برای یافتن سازمان­ها بهتر، کاهش می­دهد.

نهایتاّ اینکه انتظار می­رود روابط اجتماعی هویت و اعتبار را تقویت کند. اطمینان فرد از ارزش خود به عنوان عضوی از یک گروه اجتماعی که در منافع و منابع مشابهی شریکند موجبات حمایت عاطفی و تاییدی برای حفظ سلامت فکری استحقاق بهره­مندی از منابع ضروری است. لین چهار عنصر «اطلاعات»، «اعتباراجتماعی» و«تایید» را توضیح چگونگی کارکرد سرمایه اجتماعی در کنش ابزاری و کنش اظهاری می­داند (لین، ۲۰۰۱: ۲۰).

-        بانک جهانی

یکی از نظریه پردازی­های نسبتا متفاوت از توسعه پایدار، بر اساس دیدگاه چهار نوع سرمایه از سوی بانک جهانی (۱۹۹۷) ارائه شده است (شریفیان ثانی، ۱۳۸۰، ص ۹).

توسعه پایدار با توجه به ثروت ملل نظریه پردازی می­شود و به معنی حفظ یا غنا بخشیدن به ثروت برای نسل­های آینده است.

دیدگاه بانک جهانی، بین چهار جز تشکیل دهنده ثروت ملت­ها تمایز قائل می­شود:

• سرمایه طبیعی: موجودی دارایی­های محیطی مثل زمین، آب، معادن، جنگل، گیاهان و جانوران که به بعد محیطی توسعه پایدار مربوط می­شود.
• سرمایه تولید شده یا دست ساز بشر: موجودی ماشین آلات، کارخانه­ها، ساختمان­ها و تجهیزات زیر بنایی مانند خطوط راه آهن و جاده­ها که بر بعد اقتصادی توسعه پایدار دلالت دارند.
• سرمایه انسانی: شامل ظرفیت­های سازنده افراد که بر مهارت، آموزش و نوآوری مبتنی است و همراه با سرمایه اجتماعی، بعد اجتماعی توسعه پایدار را تشکیل می­ دهند.
• سرمایه اجتماعی: شامل شبکه­ها، انجمن­ها و موسساتی که با هنجارهای مشترک و روابط متکی بر اعتماد شکل می­گیرند و همکاری را تسهیل می­ کنند.

از این دیدگاه، سرمایه اجتماعی جزئی تفکیک­ناپذیر از مجموعه ثروت یک ملت است که در چارچوب نظریه توسعه پایدار، ایجاد و حفظ آن غنا بخشیدن به آن برای استفاده نسل آینده، از اهدافی است که توسعه پایدار ملزم به پیگیری آن است.

بانک جهانی سرمایه اجتماعی را پدیده­ای می­داند که حاصل تأثیر نهادهای اجتماعی، روابط انسانی و هنجارها بر کمیت و کیفیت تعاملات اجتماعی است و تجارب این سازمان نشان داده است که این پدیده تأثیر قابل توجهی بر اقتصاد و توسعه کشور­های مختلف دارد. سرمایه اجتماعی بر خلاف سایر سرمایه­ها به صورت فیزیکی وجود ندارد، بلکه حاصل تعاملات و هنجارهای گروهی و اجتماعی بوده و از طرف دیگر افزایش آن می ­تواند موجب پایین آمدن جدی سطح هزینه­ های اداره جامعه و نیز هزینه­ های عملیاتی سازمان­ها شود(ولکاک و مارایان ، ۱۹۹۹).

-        سایر دیدگاه­ها و تعاریف

کاهن و پروساک مطرح می­ کنند که سرمایه اجتماعی شامل موجودی تعاملات فعال در میان افراد است یعنی اعتماد، درک متقابل، رفتارها و ارزش­های مشترک، که اعضای شبکه ­های انسانی و گروه­ها دارند و امکان فعالیت­های همکارانه را ممکن می­سازند و در سازمان ایجاد­می­ کند.

بکر[۸] (۱۹۹۰) مفهوم سرمایه اجتماعی را منبعی می­داند که کنشگران آن را از ساختارهای خاص اجتماعی بر می­گیرند و سپس آن را در پیگیری منافع خود به کار می­برند. سرمایه اجتماعی به واسطه تغییر در روابط کنشگران به وجود می­آید.

برت[۹] (۱۹۹۲) سرمایه اجتماعی را دوستان، همکاران و ارتباطات گسترده­ای که از طریق آن­ها فرصت­های استفاده از سرمایه فیزیکی و انسانی به دست می­آید، می­داند.

لینچ و کاپلان[۱۰] (۱۹۹۷) سرمایه اجتماعی را مجموعه سرمایه گذاری­ها، منابع و شبکه­هایی می­دانند که به انجام روابط اجتماعی، اعتماد و میل به شرکت در فعالیت­های جامعه می­انجامد.

اینگهارت[۱۱]  (۱۹۹۷) می­گوید سرمایه اجتماعی فرهنگ اعتماد است که در آن شبکه­ها، ارتباطات وسیع و سازمان­های دوطلبانه شکل می­گیرند(امیری و رحمانی، ۱۳۸۵، ص ۱۱۸).

[۱]  James, Colema

[۲] Pierre Bourdie

[۳] Offe and Fuchs

[۴] Nahapiet and Ghoshal

[۵] Alexis de Tocqueville

[۶] Lin,Nan

[۷] World Bank

[۸] Becker

[۹] Burt

[۱۰] Linch & Kaplan

[۱۱] Ingelhart

ایده بررسی سرمایه اجتماعی در سازمان­ها در تحقیقات«پروساک و کوهن» (۲۰۰۱) مورد بررسی قرار گرفته است. افرادی مانند کوهن و پروساک که رابطه با توسعه سازمانی مطالعه داشته اند، به کارکنان، فرآیند و تکنولوژی به عنوان منابعی برای اثربخشی سازمان با شک و تردید نگاه می­ کنند.

ادعا شده است که سرمایه اجتماعی می ­تواند به توسعه اقتصادی کمک کند. به طور اخص مزایای ادعا شده عبارتند از: به اشتراک گذاشتن بهتر دانش، ایجاد روابط مبتنی بر اعتماد، کاهش نرخ جابجایی، کاهش هزینه استخدام، کمک به آموزش، ابقاء دانش سازمانی، کاهش تغییرات نیروی کار، افزایش فعالیت­های مرتبط با ثبات سازمانی و درک مشترک (کوهن و پروساک[۱]، ۲۰۰۱: ۶-۸). سرمایه اجتماعی سازمانی ویژگی روابط اجتماعی درون سازمانی و توانایی اجرای فعالیت­های دسته جمعی برای ثمر رساندن اهداف سازمانی می­باشد (لینا و وان بورن[۲]، ۱۹۹۹: ۸).

اهمیت سرمایه اجتماعی سازمانی در این است که سبب اجتماع افراد(گروه­ها، تیم­ها، و سازمان­ها و …) شده و باعث می­شود که با همدیگر به طور موفقیت­آمیز کارها را به پایان برسانند. سرمایه اجتماعی سازمانی احساس انسجام از طریق اعتماد و همکاری ایجاد می­نماید. عناصری از قبیل: اعتماد، درک متقابل، تعهد و ثبات ارتباطی را به وجود می­آورد که سازمان­ها را در بازار متغیر حفظ می­نماید (کوهن و پروساک، ۲۰۰۱).

این سرمایه باعث انسجام کارکنان و مدیران می­شود. این سرمایه از طریق تسهیل در فعالیت­های جمعی موفقیت­آمیز، ارزشی افزوده ایجاد می­نماید و منبعی است که می ­تواند مدیر و کارکنان را بهره­مند سازد. این سرمایه ویژگی تعاملات اجتماعی را در یک سازمان انعکاس می­دهد و می ­تواند با سایر منابع فیزیکی، مالی و انسانی برابری نماید (لینا۲۰۰۱ : ۲۲).

۱-۱-۲   مدل­هایی برای سنجش سرمایه اجتماعی

تا به حال روش یکسانی برای محاسبه سرمایه اجتماعی با توجه به بررسی­های گذشته که از متدولوژی­های فاقد عمومیت استفاده می­ کنند، تعیین نشده است. این حقیقت وابسته به عدم تجانس زیاد تعاریف سرمایه اجتماعی است. مدل­ها و ابزار مختلفی برای سنجش سرمایه اجتماعی ارائه شده است که در یک دسته­بندی کلی می­توان این ابزار را به دو بعد کیفی و کمی تقسیم نمود.

۱-۱-۲-۱   مدل­های کیفی سنجش سرمایه اجتماعی

الف- مدل CRLRA[3]

مدل­های کیفی مختلفی برای سنجش سرمایه اجتماعی ارائه شده است. به عنوان مثال، مدل CRLRA  که توسط فالک وکیلپاتریک[۴] در سال ۲۰۰۰ میلادی ارائه شده و توسط محققین زیادی مورد استفاد قرار گرفته است. این مدل سرمایه اجتماعی را در سه سطح خرد، میانی و کلان مورد بررسی قرار می­دهد. در سطح خرد، سرمایه اجتماعی اشاره به افراد موجود در شبکه دارد که بر اثر تعامل میان این افراد، شناخت حاصل هویت اعضا شکل می­گیرد. در سطح میانی، سرمایه اجتماعی به اجتماعات و گروه­ها و سازمان­ها اشاره دارد و باعث تقویت و ساخت بنیه ارزشی و تعاملی گروه می­شود. در سطح کلان به جامعه که در برگیرنده سازمان­ها و گروه­ها مختلف است تمرکز داشته و موجب شکل گیری و تقویت مراودات و ارتباطات جمعی شده و ارزش­های مشترک را بهبود می­بخشد. مطابق شکل شماره ۲۲-۲ همه این سطوح با هم در ارتباط بوده و موجب تقویت یا نقصان همدیگر می­شوند (فالک و کیلپاتریک، ۲۰۰۱ به نقل از الوانی، ۱۳۸۰).

زیرساخت تعاملی و ارزش جامعه

 

 

سرمایه اجتماعی در سطح کلان(جامعه)

 

زیرساخت تعاملی و ارزشی گروه و سازمان

سرمایه اجتماعی در سطح میانی(سازمان)

 

 

سرمایه اجتماعی در سطح فرد(فرد)

ایجاد شناخت و شکل­ گیری هویت اعضا

 

 

 

شکل ‏۲‑۱۵: نحوه­ی ارتباط سرمایه اجتماعی در سطوح مختلف (فالک و کیلپاتریک، ۲۰۰۱ به نقل از الوانی، ۱۳۸۰)

 

مدلCRLRA مبتنی بر تئوری منابع اجتماعی است، بر پایه این مدل، سرمایه اجتماعی شامل منابعی است که موجب افزایش ظرفیت جامعه و سازمان می­شود. در سطح فردی، این منابع شامل شناخت و هویت است. منظور از منابع شناخت و دانش، دانستن منبع اطلاعاتی و شیوه ­های انجام کار و یا بر­طرف نمودن مشکلات پیش آمده در شبکه می­باشد. منابع هویت، اشاره به هنجارها و ارزش­ها دارد، به عبارتی منبع هویت به این که افراد تا چه اندازه دارای ارزش­ها و بینش­های مشترک بوده و قادر به کار با دیگران هستند تمرکز دارد. این منابع شناخت و هویت در سطح اجتماع و سازمان با هم تلفیق شده و منبعی از سرمایه اجتماعی برای آن سازمان و اجتماع پدید می­آورند که در سطح میانی به زیر ساختارهای ارزشی و تعاملی سازمان مربوط و در سطح کلان به زیر ساختارهای مراوده­ای و ارتباطی اجتماعی ختم می­شود(الوانی- شیروانی،۱۳۸۳: ۹۸).

ب- مدل SCAT[5]

مدل نسبتا جامع کیفی که گرایش به تحلیل سرمایه اجتماعی در سطح سازمان دارد، مدل SCAT است که برای اولین بار در سال ۱۹۹۸ توسط« بین و هیکس»[۶] ارائه و سپس توسط محققین دیگر از جمله « کریشنا و شرادر»[۷] در سال ۱۹۹۹ توسعه داده شد. مدل SCAT سعی در تصویر ابعاد و ترکیب سرمایه اجتماعی در سطح سازمان دارد.

شکل ‏۲‑۱۶: مدل SCAT (فالک و کیلپاتریک، ۲۰۰۱ به نقل از الوانی، ۱۳۸۰)

در این مدل، سرمایه اجتماعی به دو سطح کلان و خرد تقسیم شده است، سطح کلان اشاره به محیطی دارد که سازمان در ان فعالیت دارد که شامل نقش قوانین، چارچوب حقوقی، نوع حکومت و نظام سیاسی، میزان عدم تمرکز و میزان مشارکت سیاسی افراد در خط­مشی کلان است. سرمایه اجتماعی مانند ارزشها، عقاید، نگرش­ها، رفتار و هنجارهای اجتماعی می ­پردازد. ارزش­ها شناختی به روحیه اعتماد و یکپارچگی اعضا و همین طور ارتباط متقابل میان اعضای یک جامعه وجود دارد می ­پردازد. این ارزش­ها شرایطی را در جامعه و سازمان بوجود می­آورند که در آن اعضا برای تولید کالای مشترک می­توانند با هم همکاری نمایند. بعد ساختاری سرمایه اجتماعی در برگیرنده ساختارها و شبکه­هایی است که حاوی فرایندهای تصمیم ­گیری جمعی و روشن، رهبران پاسخگو و مسئولیت متقابل است. اگر چه پرداختن به سرمایه اجتماعی در سطح کلان ضروری است اما این مدل تلاش دارد تا میزان سرمایه اجتماعی را در شرکت­ها، سازمان­ها اندازه ­گیری نماید(همان منبع).

[۱] prusak & cohen

[۲] Leana & Van buren

[۳] Center For Research & Learning In Regional Australa

[۴] Falk & Kilpatric

[۵] SOCIAL CAPITAL ASSESSMENT TOOL

[۶] BAIN & HICKS

[۷] KRISHNA & SHRADER

اگر چه هنوز مدل کمّی مناسبی برای اندازگیری سرمایه اجتماعی ارائه نشده است و این امر ناشی از پیچیدگی مفهوم سرمایه اجتماعی است ولی برخی از صاحب نظران بیشتر گرایش به توضیح مفهومی و تأثیرات اقتصادی آن از جهت کاهش هزینه­ های تعاملات اجتماعی دارند. لذا با ارائه الگوهایی سعی دارند با بهره گرفتن از شیوه خود تحلیلی کمّی به اندازگیری سرمایه اجتماعی بپردازد. در اینجا به توصیف یکی از مد­ل­ها اکتفا می­کنیم؛ مطابق این مدل میزان سرمایه اجتماعی تابعی از مجموع ارزش منابع در اختیار اعضای شبکه ضربدر احتمال اینکه این اعضاء منابع را در اختیار فرد قرار دهند( در صورتی که فرد به این منابع محتاج باشد).

SiEAC= ΣViPi

در آنجا:

میزان سرمایه اجتماعی اگرi عضوی از شبکه  A باشد=SiEAC

مجموعه افراد شبکه­ای که i عضوی از آن است=A

ارزش منابع در اختیار عضو=Vi

احتمال اینکه عضوi بتواند این منابع را در اختیا بگیرد=Pi

میزان سرمایه اجتماعی قید شده در فرمول فوق، بستگی به سه عامل تعداد اعضای موجود در شبکه، احتمال واگذاری منابع در اختیار اعضای موجود در شبکه و میزان ارزش منابع در اختیار اعضای موجود در شبکه دارد به عبارتی هر چه شبکه گسترده­تر و وسیع­تر باشد، سرمایه اجتماعی تقویت گردید و بالعکس. همین طور هر چه میزان ارزش منابع و احتمال واگذاری منابع افزایش یابد، سرمایه اجتماعی به شکل تصاعدی افزوده می­شود (نیکومرام و همکاران، ۱۳۹۲: ۱۱۹).

۱-۲     سرمایه اجتماعی و مدیریت دانش

ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪﺍﻱ ﺍﺯ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻭ ﺫﺧﺎﻳﺮ ﺍﺭﺯﺷﻤﻨﺪﻱ ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺻﻮﺭﺕ ﺑﺎﻟﻘﻮﻩ ﺩﺭ ﺭﻭﺍﺑﻂ ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﮔﺮﻭﻩ­ﻫﺎﻱ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ، ﺛﺎﻧﻮﻱ ﻭ ﺩﺭ ﺳﺎﺯﻣﺎﻥ ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻭﺟﻮﺩ ﺩﺍﺭﺩ. ﺑﺮﺧﻰ ﺍﺯ ﺍﻳﻦ ﺫﺧﺎﻳﺮ ﻛﻪ ﮔﺎﻩ ﺍﺯ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮﺍﻥ ﺍﺭﺯﺵ­ﻫﺎﻱ ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﻧﻴﺰ ﻳﺎﺩ ﻣﻰ ﺷﻮﺩ ﻋﺒﺎﺭﺗﻨﺪ ﺍﺯ ﺻﺪﺍﻗﺖ، ﺳﻼﻣﺖ ﻧﻔﺲ، ﻫﻤﺪﺭﺩﻱ، ﺍﻋﺘﻤﺎﺩ، ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻰ ﻭ ﻓﺪﺍﻛﺎﺭﻱ. ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﺍﺯ ﻃﺮﻳﻖ ﺍﻳﻦ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻛﺎﺭ ﺍﻓﺮﺍﺩ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺳﻄﻮﺡ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺧﺮﺩ، ﻣﻴﺎﻧﻰ ﻭ ﻛﻼﻥ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺁﺳﺎﻥ، ﺳﺮﻳﻊ، ﻛﻢ ﻫﺰﻳﻨﻪ ﻭ ﻣﻄﻤﺌﻦ ﻣﻰ­ﺳﺎﺯﺩ ﻭ ﺑﺪﻳﻦ ﻭﺳﻴﻠﻪ ﺁﻧﺎﻥ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺭﺳﻴﺪﻥ ﺑﻪ ﺍﻫﺪﺍﻑ  ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻣﺸﺘﺮﻙ ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﻛﻤﻚ ﻣﻰ­ﻛﻨﺪ (شارع­پور،۱۳۸۳). ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺍﻫﻤﻴﺖ ﺍﺳﺎﺳﻲ ﺷﺒﻜﻪ­ﻫﺎﻱ ﻗﻮﻱ، ﺭﻭﺍﺑﻂ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﺍﻋﺘﻤﺎﺩ ﻭ ﻫﻤﻜﺎﺭﻱ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﺎﺕ ﺁﺷﻜﺎﺭ ﻣﻲﺳﺎﺯﺩ (جاکوب[۱]، ۱۹۶۵). ﻧﺎﻫﺎﭘﻴﺖ و ﮔﻮﺷﺎﻝ ﺍﺯ ﺩﻳﺪﮔﺎﻩ ﺳﺎﺯﻣﺎﻧﻲ، سرمایه اجتماعی ﺭﺍ ﺑﻪ ﻋﻨﻮﺍﻥ ﺟﻤﻊ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺑﺎﻟﻔﻌﻞ ﻭﺑﺎﻟﻘﻮﻩ ﻣﻮﺟﻮﺩ ﺩﺭ ﺩﺭﻭﻥ، ﻗﺎﺑﻞ ﺩﺳﺘﺮﺱ ﺍﺯ ﻃﺮﻳﻖ ﻭ ﻧﺎﺷﻲ ﺷﺪﻩ ﺍﺯ ﺷﺒﻜﻪ ﺭﻭﺍﺑﻂ ﻳﻚ ﻓﺮﺩ ﻳﺎ ﻳﻚ ﻭﺍﺣﺪ ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻲ­ﻛﻨﻨﺪ. ﺍﺯ ﺩﻳﺪﮔﺎﻩ ﺁﻧﻬﺎ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻳﻜﻲ ﺍﺯ ﺩﺭ ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ­ﻫﺎ ﻭ ﺩﺍﺭﺍﺋﻲ­ﻫﺎﻱ ﻣﻬﻢ ﺳﺎﺯﻣﺎﻧﻲ ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮﺍﻧﺪ ﺑﻪ ﺳﺎﺯﻣﺎﻥﻫﺎ «در ﺧﻠﻖ ﻭ ﺗﺴﻬﻴﻢ ﺩﺍﻧﺶ ﻛﻤﻚ ﺑﺴﻴﺎﺭ ﻧﻤﺎﻳﺪ ﻭ ﺑﺮﺍﻱ ﺁﻧﻬﺎ ﻣﺰﻳﺖ ﺭﻗﺎﺑﺘﻰ ﺩﺭ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﺑﺎ سازمان­های ﺩﻳﮕﺮ ﺍﻳﺠﺎﺩ ﻛﻨﺪ» (ناهاپیت و گوشال، ۱۹۹۸). ﺳﺎﺧﺘﺎﺭﻫﺎﻱ ﺭﺳﻤﻲ که در ﻧﻤﻮﺩﺍﺭﻫـﺎﻱ ﺳﺎﺯﻣﺎﻧﻲ ﻧﻤﻮﺩ ﻣﻲﻳـﺎﺑﺪ، ﻗﻄﻌـﺎً ﻛﻞ ﺟﺮﻳﺎﻥﻫﺎﻱ ﻭﺍﻗﻌﻲ ﺩﺍﻧﺶ ﺭﺍ ﻧﺸﺎﻥ ﻧﻤﻰﺩﻫﺪ ﻭ ﺷﺒﻜﻪﻫﺎﻱ ﻏﻴﺮﺭﺳﻤﻲ ﺩﺭ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖﻫﺎ ﻧﻘﺶ ﺣﻴﺎﺗﻲ ﺩﺍﺭﻧﺪ. ﺩﺭ سال­های ﺍﺧﻴﺮ ﺷﺒﻜﻪﻫﺎﻱ ﻏﻴـﺮﺭﺳﻤﻲ ﺩﺭ ﺳﺎﺯﻣﺎﻥﻫﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﺴﻴﺎﺭﻱ ﺍﺯ ﻣﺪﻳﺮﺍﻥ ﺍﺭﺷﺪ ﺭﺍ ﺑﻪ ﺧﻮﺩ ﺟﻠﺐ ﻛﺮﺩﻩﺍﻧﺪ. ﺳﺎﺯﻣﺎﻥﻫﺎ ﺁﮔﺎﻩ ﺷﺪﻩ ﺍﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺴﻴﺎﺭﻱ ﺍﺯ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖﻫﺎ ﺑﻪ ﺻﻮﺭﺕ ﻫﻤﻜﺎﺭﺍﻧﻪ ﻭ ﺍﺯ ﻃﺮﻳﻖ ﺍﻳﻦ ﺷﺒﻜﻪﻫﺎ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﻣﻲﺷﻮﺩ. ﺑﺎ ﻭﺟﻮﺩ ﺍﻳﻦ، ﺑﺴﻴﺎﺭﻱ ﺍﺯ ﺳﺎﺯﻣﺎﻥﻫﺎ ﺍﺯ ﻧﺤﻮﻩ ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﺍﻳﻦ ﺷﺒﻜﻪﻫﺎﻱ ﻏﻴﺮﺭﺳﻤﻲ ﺍﻃﻼﻉ ﻧﺪﺍﺭﻧﺪ، ﺯﻳﺮﺍ آن­ها ﺭﺍ ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ ﻣﺸﺎﻫﺪﻩ ﻭ ﻏﻴـﺮﻗﺎﺑﻞ ﻛﻨﺘﺮﻝ یافته­اند. ﻣﺤﻘﻘﺎﻥ، ﺷﺒﻜﻪﻫﺎﻱ ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺭﺍ ﺑﻪ ﻋﻨﻮﺍﻥ ﻳﻚ ﻋﺎﻣﻞ ﻛﻠﻴﺪﻱ ﺩﺭ ﺩﺭﻙ ﻓﺮﺁﻳﻨﺪ ﺧﻠﻖ ﺩﺍﻧﺶ دانسته ­اند. ﺑﺮﺍﻱ ﻣﺜﺎﻝ ﻫﻴﻠﺪﺭﺕ[۲] (۲۰۰۴)  ﺍﻇﻬﺎﺭ ﻛﺮﺩﻩ ﻛﻪ ﺧﻠﻖ ﺩﺍﻧﺶ و  ﺷﺒﻜﻪﻫﺎﻱ ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﻪ ﻃﻮﺭ ﺟﺪﺍ ﻧﺸﺪﻧﻲ ﺑﻪ ﻫﻢ ﻣﺮﺑﻮﻁ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻭ ﺍﺭﺗﺒﺎﻁ ﻣﺜﺒﺖ ﻣﻴﺎﻥ ﺍﻳﻦ ﺩﻭ ﻭﺟﻮﺩ ﺩﺍﺭﺩ. ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻫﺎﻧﮓ[۳] (۲۰۰۶) ﻣﻌﺘﻘﺪﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﺍﺭﺗﺒﺎﻃﺎﺕ ﻣﻴﺎﻥ ﺍﻓﺮﺍﺩ ﺩﺭ ﺷﺒﻜﻪ، ﺧﻠﻖ ﺩﺍﻧﺶ ﺭﺍ ﺗﺴﻬﻴﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻭ ﺍﺯ ﺁﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﺩﺍﻧﺶ ﺩﺭ ﺍﺭﺗﺒﺎﻃﺎﺕ ﻣﻮﺟﻮﺩ ﺩﺭ ﺷﺒﻜﻪ ﺟﺎﻱ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺍﺳﺖ، ﻫﺮﭼﻪ ﺍﺭﺗﺒﺎﻃﺎﺕ ﻗﻮﻱﺗﺮ ﻭ ﭼﮕﺎﻟﻲ ﺷﺒﻜﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﺎﺷﺪ، ﻣﻘﺪﺍﺭ ﺩﺍﻧﺸﻲ ﻛﻪ ﺩﺭ ﺷﺒﻜﻪ ﺟﺎﻱ ﻣﻲﮔﻴﺮﺩ، ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺍﺳﺖ .ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺷﺒﻜﻪﻫﺎﻱ ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺷﺎﻧﺲ ﻫﻤﻜﺎﺭﻱ ﺭﺍ ﻓﺮﺍﻫﻢ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﺍﺷﺘﺮﺍﻙ ﻭ ﺍﺩﻏﺎﻡ ﺍﻟﮕﻮﻫﺎﻱ ﺫﻫﻨﻲ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻭ ﺗﺌﻮﺭﻱ­ﻫﺎﻱ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺍﺯ ﺣﻮﺯﻩ­ﻫﺎﻱ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺗﺠﺎﺭﺏ ﻣﻲ­ﺷﻮﺩ (جیراما[۴]، ۲۰۰۵).

برای درک ارتباط بین دانش و سرمایه اجتماعی لازم است تا سرمایه جتماعی را به عنوان ترکیبی از دانش جمعی و فردی در نظر گرفت. به شبکه ارتباطاتی که بر مبنای نوعی اعتماد بین افراد سازمان­ها ایجاد می شود، سرمایه اجتماعی اطلاق می شود. این روابط که ناشی از تعاملات مستمر است، منبع ارزش در سازمان­ها است . چون سرمایه اجتماعی ظرفیت انجام اقدامات زیادی را دارد، لذا توانایی مدیریت نمودن دانش را دارد. از نظر خلق دانش، سرمایه اجتماعی از طریق اثرگذاری بر شرایط لازم برای مبادله و ترکیب منابع دانش، توسعه­ی ظرفیت تفکر جمعی را تسهیل می کند . در این حالت سرمایه تفکر جمعی به عنوان توانایی دانشی یک مجموعه اجتماعی (مانند سازمان ) در نظر گرفته می شود (ناهاپیت و گوشال ،۱۹۹۸). باید توجه کرد که یک پدیده مهم اجتماعی که در ادبیات سرمایه اجتماعی از قلم افتاده است، همان یادگیری اجتماعی یا نوآوری اجتماعی است که به سرمایه نو آوری اجتماعی معروف است و در ادبیات مدیریت دانش همان خلق دانش است چیزی که سرمایه اجتماعی نو آوری را برای نظریه سرمایه اجتماعی مهم جلوه می دهد این است که به طور مستدل منبع اغلب اشکال سرمایه، سرمایه اجتماعی است (محمدی و همکاران ،۱۳۸۷،۹۵).در یک چشم انداز کلی می­توان گفت سرمایه اجتماعی به دلیل اینکه اقدامات جمعی را کارآمد می سازد باعث ارتقاء کل فرایند مدیریت دانش شده و جایگزین خوبی برای تماس­های رسمی، پاداش­ها و مکانیزم­های نظارت است. به دلیل اینکه هدف مدیریت دانش، اثرگذاری برکیفیت اقدام در سیستم­های اجتماعی از طریق کنترل کیفیت منطق یادگیری و حل مسئله است، می­توان آن را تحت عنوان مدیریت سرمایه اجتماعی نام­گذاری نمود (همان ماخذ).

۱-۲-۱   بعد ساختار سرمایه اجتماعی و چرخه مدیریت دانش

روابط متنوع: بعد ساختار سرمایه اجتماعی ،در شبکه اجتماعی مناسب مستتر است و فرصتی است برای نگهداری رابطان فعلی و توسعه روابط جدید.هر نقطه اتصال یک فرد برای فرد دیگر مفید نیست. بنابراین می­بایست بررسی مفید بودن هر تماس در مراحل اولیه روابط به عنوان هدف قرار گیرد. هنگامی که درباره­ تعاملات اجتماعی یا شبکه ­های اجتماعی صحبت می­شود، کوگات[۵] (۲۰۰۰) به شبکه به عنوان دانش اشاره می­ کند. شبکه اجتماعی صحیح کمک می­ کند به نایابی منابع فائق آییم. شبکه ­های اجتماعی، با پیوندهای مستقیم و غیرمستقیم، قوی یا ضعیف، تأثیر مهمی بر اکتساب و انتقال دانش دارند. پیوندهای ضعیف برای جستجوی اطلاعات جدید و پیوندهای قوی برای انتقال دانش ضمنی پیچیده و دشوار برای تبادل، مناسب هستند. پیوندها می­توانند بر اساس مدت ارتباط، ارتباطات قراردادی، اهداف اساسی و تعداد و شدت تعاملات، ضعیف یا قوی قلمداد شوند (وبر و وبر[۶]،۲۰۰۷)(ماخذ:امینی ،۱۳۸۸،ص۶۱).

ارتباطات آزاد، ایده­های کارکنان در سازمان را با تسهیم دانش و یادگیری از تجارب یکدیگر تصرف می­ کند، توانایی کارمندان را برای دسترسی به اطلاعات مرتبط که در شبکه اجتماعی او قرار گرفته است، افزایش می­دهد و دسترسی به منابع اطلاعاتی که قبلاً در شبکه­ها دست نخورده بودند ، را فراهم می­ کند. سازمان­ها می­بایست مجاری ارتباطی را میان همکاران پرورش دهند زیرا آنها می­توانند فرصت مکان­یابی مهارت­های مورد نیاز برای حل مشکلات مشخص را فراهم کند و توانایی کارکنان برای پیشنهاد کالا و خدمات مطلوب مشتریان را افزایش دهد. هر قدر ارتباطاط میان کارمندان بازتر باشد، جریان اطلاعات و ایده­ها از یک کارمند به کارمند دیگر بیشتر است. در نتیجه کارمندان در معرض تفکرات جدید درباره رویکرد­های کاری قرار می­گیرند و چنین شرایطی محرکی برای ذخیره سازی بیشتر رافراهم می­ کند.

روابط شخصی گرم و صمیمانه: تعاملات داوطلبانه، آشکار و شفاف، امکان گسترش عمیق­تر پیوند­های غیر رسمی، شخصی و رفتاری را فراهم می­سازند و این عوامل اثر تعیین کننده ­ای در موفقیت مدیریت دانش دارند. وجود روابط عاطفی فراگیر در ساختار­دهی سازمان به کارکنان اجازه می­دهد به ارزش­ها و توانمندی­های سازمانی به شیوه ­های سازمان­یافته پاسخ دهند. این بستر فرهنگی فرصت­های بسیار زیادی برای خلاقیت و نوآوری ایجاد می­ کند و در عین حال انسجام را نیز به همراه دارد. هم افزایی عواطف سازمانی و حداکثر کردن آزادی عمل کارکنان موجب تشویق مساعدت­های خلاقانه، ایجاد بینش سازمانی و در نهایت توسعه ظرفیت خود مدیریتی افراد و گروه­های سازمانی می­شود توسعه سازمان­های دانش محور مستلزم پایان دادن اقدامات تحکمی عقلایی و تشویق گشودگی در روابط و تجربه­گرایی به منظور رسیدن به تنوع است. ساختارهای دانش محور به وجود تعادل بین تنوع (مساعدت­های چند­گانه) و وحدت (تبدیل مساعدت­های مختلف به عملکرد واحد سازمانی) نیاز دارند (همان ماخذ).

سازمان مناسب، انتشار با جریان کارای دانش سرو­کار دارد که ممکن است در ابتدا در الگوی سازمانی ارتباطات سیستماتیک همان­گونه که در مسیر­ها و گروه­های سازمانی تعریف شده است نهفته باشد یا نباشد. اگرچه اتصالات ممکن است بر اساس وابستگی و ابتکار افراد توسعه یابد سازمان خود می ­تواند فعالانه بین دریافت کننده و ارسال کننده­هایی که تلاش می­ کنند بهره­ور باشند، ارتباط ایجاد کند. هدف از انتشار دانش، ترکیب و در دسترس نگه داشتن دانش و قابل استفاده نمودن برای هر عضو سازمانی است. این به ویژه زمانی درست است که سازمان ترکیبات کاری سازگار (تیم­های اریب و غیر سیستماتیک ) را برای سازگاری پروژه­های به موقع و حیاتی به کار گیرد. چون این تیم­ها لزوماً با هماهنگی­های ارتباطات از پیش تعیین شده سیستماتیک سازگار نیستند. دانش خلق  شده ممکن است در پایان پروژه گم شده و پایان پذیرد و هر نوع شانس بازگشت آتی(روی سرمایه گذاری) و انتشار را از دست بدهد. تحقیقات ونگر (۲۰۰۲) نشان می­دهد شرکت­هایی که تعاملات اجتماعی رسمی و غیر رسمی را تشویق می­ کنند، شانس انتشار دانش سازگار را در شبکه ­های غیر سیستماتیک افزایش می­ دهند.

چنانچه عملی مورد تشویق قرار نگیرد، تغییر می­ کند، افت کرده و یا بد انجام خواهد شد. بنابراین معیار­های اندازه ­گیری و سنجش عملکرد مناسب، ساختارهای تشویقی، پیش ­بینی­های آموزشی برای تشویق کارکنان برای اقدام در جهت اهداف شرکت و ایجاد اعتماد ضروری می­باشد. این امر باید برای تمامی افراد داخل سازمان هماهنگ(ونه ضرورتاً یکسان) باشد. علاوه بر این پاداش­ها و تشویق­ها لزوماً نباید مالی باشند (اکبر پور و کاظمی ،۱۳۸۶)، (ماخذ:امینی،۱۳۸۷).

[۱] jacobs

[۲]  Hildreth

[۳] Hung

[۴]  Jyrama

[۵] Kogut

[۶] Weber & Weber

توسعه رایانه ها چه بعد از سخت افزاری و چه از بعد نرم افزاری نقش بسزایی در توسعه سیستم های اطلاعاتی برای پردازش اطلاعات فراهم ساخت . برای بررسی چگونگی گسترش       سیستم های اطلاعاتی باید نسلهای  و دوره های پیشرفت رایانه را بشناسیم:

بطور کلی عموماً  رایانه ها را به ۵ نسل تقسیم بندی کرده اند :

سه نسل اول رایانه از طریق شناخت بخشهای الکترونیکی آن که درای قدرت محاسبه و منطق هستند بررسی می گردد . این تقسیم بندی به شرح زیر است .

1. رایانه های نسل اول : دریچه های الکترونیکی ( که بیشتر مکانیکی بوده اند)
2. رایانه های نسل دوم : تزانزیستور
3. رایانه های نسل سوم : مدار های مجتمع ( یا همان IC ها)

به نظر بعضی متخصصان رایانه های نسل چهارم و پنجم آنهایی هستند که بر اساس مجتمع سازی با  تراکنش بسیار بالا ( VLSI ) شکل گرفته اند . رایانه های نسل پنجم احتمالاً به آن دسته رایانه های اطلاق می شود که از رابطه های توسعه یافته  از هوش مصنوعی بهره گرفته اند ( رولی ، ص ۹۲-۹۱)

 

تحول رایانه از یک نسل به نسل بعدی از نظر های زیر سود مند :

۱- کوچک شدن اندازه رایانه ۲- بالا رفتن ضریب اطمینان ۳- کاهش مصرف برق                    ۴- بالا رفتن سرعت کار ۵- پایین آمدن قیمت و هزینه های کار کردن آن .

رایانه های امروزه پیشرفت کنونی خود را مدیون تراشه ها هستند که قابلیت ذخیره و پردازش     زیادتری نسبت به نسلهای قبلی دارند .

امروزه ابر رایانه هایی اختراع شده اند که توانایی انجام چندین میلیون عمل را در یک میلیون ثانیه دارا می باشند که از اینها در مسائلی چون پیش بینی زلزله و پیش بینی سکته تمامی مغزی و قلبی و ژنیتیک انسانی استفاده می شود .

مدارالکتریکی اصلی اکثر میکرو رایانه ها به شکل ذره ریز سیلیسیوم است که از ناخن انگشت هم کوچک تر است . رایانه شخصی یک میکرو رایانه است که فقط توسط یک نفر ، یا شاید چند نفری که در همان محل کار می کنند مورد استفاده قرار می گیرد . رایانه های شخصی را در هر مکان مانند سازمانهای بزرگ ، سازمانهای کوچک و حتی منازل می توان یافت . دستگاه های منگنه کارت که با اولین رایانه به صورت انبوه تولید شده بنام رمینگون رندیونیک I در سال ۱۹۵۱ کار گذاشته شد و استقرار یونیوک I ، توسط جنرال الکتریک در سال ۱۹۵۴ شروع استفاده رایانه برای پردازش اطلاعات بازرگانی بود که قابل ذکر است . که استفاده از رایانه در این دوره تنها به سازمانهای بزرگتر دولتی و موسسات تجاری محدود می شد . سیستم ها با معیار های امروزی بسیار گران بودند . مینی رایانه ها و سپس میکرو رایانه ها تاثیرات عمیقی را بر هزینه محاسبات بر جای نهاند . امروزه یک سازمان در هر اندازه ی می توان از عهده تامین یک رایانه بر آید . ( مک لوید ، ص ۲۴۱، ۲۴ ۱۹)

اولین کاربرد اصلی رایانه ، پردازش داده های حسابداری بود آن کاربرد با چهار عمل دیگر همراه بود : سیستم های اطلاعات مدیریت ، سیستم های پشتیبانی تصمیم ، اداره مجازی ، و سیستم های دانش محور ، همه این ۵ کاربرد ، سیستم اطلاعاتی رایانه محور را تشکیل می دهند .

روشی که همه سیستم ها در طول ده ۱۹۵۰ ، ۱۹۶۰ و اوایل ۱۹۷۰ توسعه دادند روش سنتی بود . در اوخ دهه ۱۹۷۰ یک گرایش جدیدی که بیشترین تاثیر را روی استفاده از رایانه گذشت دیده نشد . این گرایش افزایش علاقه بعضی از کابران در توسعه کاربرد های رایانه یشان بود . نامی که به این گرایش اطلاق شد کار با رایانه استفاده گر نهایی است کاربر نهایی مترادف با کاربرد می باشد باید در نظر داشته باشیم که کار با رایانه استفاده گر نهایی به خاطر چهار عامل متحول شد :

۱- افزایش سواد رایانه ی ۲- عقب افتادن خدمات اطلاعاتی ۳- قیمت کم سخت افزار ۴- نرم افزار های از پیش نوشته شده .

رایانه تاثیر مثبتی بر روی ملتهای بزرگ و کوچک گذاشته است. در کشور های کوچکتر ،  محدودیتهای دولتی کاربرد فن آوری را کند می کند . وقتی که دولت حامی باشد مانند مصر و تونس استفاده از رایانه می تواند شکوفا می شود . ملل کوچک تر علاوه بر استفاده از رایانه بری رفع نیاز های خود صنایع نرم افزار را برای صادرات محصولات خود به کاربران بازار جهانی ، توسعه داده اند . در اکثر مورد ، ایالات متحده رهبر جهانی در استفاده از رایانه می باشد ( مک لوید ، ص ۲۸ ، ۲۳، ۲۲، ۴)

متخصص اطلاعات می توانند مساعدت هایی را در هر مرحله از فرآیند حل مساله انجام دهند . وقتی مسائل شناسائی شدند متخصصین اطلاعات می توانند برای درک آنها به استفاده گران کمک نمایند . در طی بیست و پنج سال اول پیدایش رایانه تنها مسئولیت متخصصین اطلاعات ، پیاده سازی      سیستم ها برای  استفاده گران بود . متخصصین ، دانش فنی را ارائه می کردند که استفاده کنندگان یا فاقد آن و یا به دلایل گوناگون قادر به تامین آن نبودند . این نوع فعالیت هنوز به عنوان وقت گیرترین بخش کار متخصصین اطلاعات به شمار می رود . متخصصین ، تمام سیستم های اتوماسیون اداری مبتنی بر رایانه و کلیه سیستم های خبره را اجرا می نمایند .

متخصصان اطلاعاتی که کار آنها  ارائه خدمات اطلاعاتی است شامل واحد هایی چون تحلیل گر سیستم ها ، مدیران پایگاه ، داده متخصصان شبکه ، برنامه نویس ها و اپراتور ها می باشند :

۲ – ۱۵   تحلیل گر سیستم ها

شخصی که با استفاده گر ، کار می کند تحلیل گر سیستم ها است . تحلیل گر سیستم ها به استفاده گر در شناسائی و درک مساله کمک نموده و سپس راه های مختلف حل مسائل را مورد توجه قرار     می دهد . هر روش مقدمتاً با بهره گرفتن از نمودار های ترسیمی مستند و روشی که بهترین حالت به نظر می رسد . پیشنهاد می گردد استفاده گر در مورد اجرای نظریه تحلیل گر سیستم ها تصمیم گیری       می کند تحلیل گران سیستم ها در تعریف مسائل و آماده کردن  اسناد نوشته شده در مورد چگونگی کمک رایانه در حل مسائل مهارت دارند ( مک لوید ص ۲۱-۱۹ و ۱۸۶-۱۸۵)

البته باید در نظر داشت که کار تحلیل گر سیستم تحلیل سیستم نیست . تحلیل سیستم بررسی سیستم موجود برای طراحی یک سیستم جدید یا کمبود یافته می باشد ( همان منبع ،ص ۱۹۴)

۲ – ۱۶  مدیران پایگاه داده ( DBAS )

در اوایل سالهای دهه  ۱۹۷۰ توجه به پایگاه های اطلاعاتی بقدری زیاد شد که شغل جدیدی بنام مدیر پایگاه اطلاعات به وجود آمد مدیر پایگاه اطلاعات مسئول ایجاد حفظ پایگاه اطلاعات است هر موسسه ی دارای یک مدیر پایگاه  اطلاعات نبوده بلکه در یک سازمان بزرگ چند شخص می توانند این عنوان را داشته باشند .

بطور کلی کار با کاربران و تحلیل گران سیستم ها در ایجاد پایگاه  های داده ای که شامل داده های  مورد نیاز برای تولید اطلاعات کاربران می باشد جزء وظایف مدیران پایگاه های داده می باشد یک پایگاه داده یک مجموعه یکپارچه از داده یا رایانه ای ا ست که طوری سازماندهی و ذخیره شده اند که عمل بازیابی را تسهیل کند . این یکپارچگی منطقی  رکورد ها در چندین فایل، مفهوم پایگاه داده نامیده می شود . دو هدف عمده مفهوم پایگاه داده کاهش داده های زاید و دستیابی به استقلال داده ها        می باشند . داده های زاید به آنی معنی است که داده های یکسان در چند پرونده ذخیره شوند استقلال داده ها توانایی تغییر دادن در ساختار داده ها بدون تغییر در برنامه هایی که داده  ها را پردازش  می کند ، می باشد استقلال داده ها با جای دادن جزئیات داده ها در جداول و فرهنگهایی که از نظر فیزیکی از برنامه ها جدا هستند ، انجام می گیرد . وقتی که شرکتی از مفهوم پایگاه داده ها پیروری می کند سلسله مراتب داده ها چنین می شود : پایگاه داده – پرونده ( فایل )  سند ( رکورد ) عنصر داده .

نرم افزاری که یکپارچگی منطقی را در پرونده ها ایجاد و حفظ می کند چه بصورت آشکار یا پنهان ، سیستم مدیریت پایگاه داده نامیده می شود . نمونه هایی از سیستم های مدیریت پایگاه داده که در یک ساختار سلسله مراتبی بکار می روند عبارتند از سیستم مدیریت اطلاعات ( MIS ) آی بی ام ( IBM ) و سیستم ۲۰۰۰اینتل ( Intel ) موج دوم  نو آوری در سیستم های مدیریت پایگاه داده بر اساس نرم افزار ارتباطی طرح ریزی شد و اولین بسته به منظور ارائه به کاربران رایانه های اصلی ( mainframe)  ارائه شد . مانند زبان پرسش ساختار / سیستم داده ها ( SQL/DS ) و پرسش با مثال ( QBE ) از   IBM   و نرم افزار اراکل ( Oracle ) از شرکت نرم افزاری ارتباطی ، بوجود آمدند ، تقریباً در همان زمان (حدود ۱۹۸۰) تهیه کنندگان نرم افزار ها شروع به توسعه  بسته های نرم افزاری سیستم های مدیریت پایگاه داده در مقیاس کوچک برای بازار ریز رایانه ها کردند . در طول سالهای اخیر توسعه سیستم های مدیریت اطلاعات بر بازار ریز رایانه ها متمرکز  شده و ساختار ارتباطی را به کار برده است مایکروسافت اکسس نمونه ای از سیستم مدیریت پایگاه  داده ارتباطی ریز رایانه می باشد . کاربرد پایگاه داده می تواند یک شخص با یک برنامه کاربردی باشد . شخص معمولاً پایگاه داده را ازطریق یک این استفاده می کند و اطلاعات داده ها را از طریق زبان پرسش  بازیابی می کند .

یک پرسش ( query ) تقاضای اطلاعات از پایگاه داده و زبان پرسش یک زبان مخصوص       کاربر پسند می باشد که به رایانه امکان جواب به آن پرسش را فراهم می سازد بطور کلی یک متخصص اطلاعاتی که مسئولیت پایگاه داده را به عهده دشته باشد مدیر پایگاه داده DBA نامیده می شود وظایف DBA  چهار حوزه برنامه ریزی ، اجرا ، اعمال و امنیت پایگاه داده می باشد ( همان منبع ، ص ۲۷۲، ۲۷۰، ۲۶۶، ۲۶۴،۲۱-۳)

۲ – ۱۷  متخصصان شبکه

مدیر شبکه ، مدیر کارشناس در زمینه تخصصی ارتباطات  است و سخت افزار و نرم افزار مورد نیاز را پیشنهاد می دهد . مدیر شبکه ، اجرا و نگهداری سیستم ها را نیز هدایت می کند . متخصصان شبکه با تحلیل گران سیستم ها و کاربران ، برای تاسیس شبکه ارتباطات داده ها که منابع رایانه ای گسترده سازمان را به هم وصل می کند . کار می کنند . مهارتهای متخصصان شبکه ، ترکیبی از زمینه های رایانه  و ارتباط از راه دور می باشد . همه وسایل ارتباطی  و رایانه ای متصل به هم یک شبکه نامیده می شوند . یک شبکه اساسی شامل یک پایانه و یک رایانه ای که توانایی فرستادن  و دریافت را داشته باشد ؛ مودم هایی که پیامها را از حالت آنالوگ به دیجیتال و از دیجیتال به آنالوگ تبدیل کنند  و یک مداری که یک یا چندین کانال را فراهم می آورد . می باشد . انواع اصلی شبکه عبارتند از WAN  برای شبکه گسترده ،   LAN برای  شبکه محلی MAN برای شبکه های کلان شهر می باشد . و پیکربندی معمولی سخت افزارهای ارتباطاتی شامل چندین پایانه هستند ۵ نوع پایانه اصلی وجود درند صفحه کلید ، تلفن دکمه ای ( شستی ) ( push- batton  )   محل فروش ، مجموعه  داده ها و پایانه هایی برای اهداف خاص ، واحد های کنترل خوشه ای ، چندین پاینه را در یک محل کنترل می کنند مودمها به جز مواردی که از تلفن دکمه ی به عنوان پایانه استفاده می شود ، همیشه مورد نیازند . شبکه های برای اشتراک زمانی ، پردازش  توزیع شده یا ارتباط رایانه ی مراجع / سرور ( خدمتگر ) بکار برده     می شوند . یک شبکه اشتراک زمانی فقط شامل یک رایانه و یک شبکه پردازش توزیع شده شامل بیش از یک رایانه می باشند . یک شبکه مراجع / سرور امکان انجام کار به صورت محلی مرکزی را می دهد . همه دستورات و نمونه ها می توانند از سرور به مراجعان تغییر جهت دهند . ما قسمتی از مدیریت داده ها همیشه در سرور باقی می ماند . نوع جدیدی از شبکه ها با آمدن اینترنت رایج شده است که بنام اینترانت معروف می باشد . به طوری که اینترنتی که به صورت داخلی  اطلاعات فقط خواندن ، انتشارات الکترونیکی برای اعضا را قابل دسترسی سازد  و امکان دسترسی پایگاه های داده و گروه های کاری را فراهم کند . اینترانت نامیده می شود ( مک لوید ، ص ۳۰۲-۳۰۱،۲۱)

 

 

 

برنامه نویس ها

برنامه نویس شخصی است که مستندات  تحلیل گر سیستم ها را به عنوان یک راهنما به کار گرفته و دستورات برنامه که باعث انجام عملیات لازم توسط رایانه می شود را تهیه می نماید . اکثر شرکتها که از رایانه های بزرگتر استفاده می کنند ، کارمندان متخصص اطلاعاتی دارند . اکثر این متخصصان در واحد های خدمات اطلاعاتی هستند اما بیشتر آنها در قسمت کاربران می باشند . وظیفه متخصصان طراحی سیستم های رایانه ای برای رفع نیاز های خاص شرکت می باشد محصول  تلاشهای آنها یک کتابخانه نرم افزاری از برنامه های معمول در شرکت می باشد که به این کار ، کاربرنامه نویسی         می گویند که نرم افزار خاص برای رفع نیاز های خاص شرکت که ممکن است در دیگر نرم افزار های از پیش نوشته شده لحاظ نشده باشد طراحی می کنند امروزه عموماً استقبال از نرم فزار های از پیش نوشته شده  بیشتر از طراحی نرم فزار های خاص برای یک شرکت خاص می باشد .

 

اپراتور ها

تجهیزات رایانه ی بزرگ چون رایانه ها مینفریم و ریز رایانه ها را اداره می کنند اپراتور ها ، تجهیزات را کنترل می کنند برگه های کاغذی چاپگر ها را عوض می کنند ، کتابخانه های نوار و  دیسکها را مدیریت کرده و بعضی وظایف مشابه را انجام می دهند .

کار برد سیستم اطلاعاتی رایانه محور

کاربرد سیستم های اطلاعاتی رایانه محور امروز در پنج محیط می باشد . پردازش داده های حسابداری ، سیستم های اطلاعات مدیریت MIS ، سیستم های پشتیبانی تصمیم ، اداره مجازی و سیستم های دانش محور ، پردازش داده های حسابداری از اولین کاربرد های رایانه و سیستم های اطلاعاتی بود .

سیستمی که کنترل و باز سازی اطلاعات را از دنیای محیطی و عملیات بازرگانی داخل سازمان بعهده دارد ، بطریقی که با سازماندهی و انتخاب داده ها اطلاعات لازم را چهت اتخاذ تصمیم ، برنامه ریزی و کنترل برای مدیران آماده سازد سیستم اطلاعاتی مدیریت نامیده می شود . مدیران همواره بدنبال اطلاعات هستند و اتخاذ تصمیمات آنان بر اساس داده های مرتبط  و با موضوع تصمیم است در گذشته منابع اطلاعات آنان اتفاقی و غیر مطمئن و به طرق مختلف و گوناگون بوده و اطلاعات آنان از طریق مقامات مافوق و یا مرئوسین و سایر پرسنل سازمان تامین می شد . که عدم اطمینان  و اتکاء به صحت طلاعات را تشدید می کرد زیرا افراد اطلاعات را با افزایش و یا کاهش به مقامات و مسئولین منتقل می کردند . لذا اطمینانی از درستی آن نبود . تجهیز مدیریت به یک سیستم اطلاعاتی صحیح و مطمئن که توانایی مدیریت را در اتخاذ تصمیم برنامه ریزی و کنترل سازمان یاری دهد دارای یک روند تاریخی است و این سیر تاریخی با مفاهیم دفتر اداری دوبل که توسط پروز لوکاپاکلیلی ((LUCKA   PAKELILY ))  در سال ۱۴۹۴ ارائه شد آغاز  گردید . سیستم های اطلاعات مدیریت تا قرن بیستم با تأثی به حرکت خود ادامه داد و شاید علت آن عدم توانایی بشر در حفظ ، نگهداری و بازیابی اطلاعات بود . با توسعه رایانه های با ظرفیت ، سرعت و دقت بالا در اوسط قرن بیستم تکامل و کاربرد مفاهیم سیستم های اطلاعاتی مدیریت ، با روندی دیگر و با سرعت بیشتری توسعه یافت که حاصل آن تغییرات در عملیات و فعالیتها و وظایف سازمانهای تجاری دنیا به شرح زیر شد :

۱- مدیریت متمرکز و تکیه بر محور های متمرکز اطلاعات و بهره گیری از فن آوری پیشرفته .

۲-  طراحی اطلاعات و ارائه گزارشات لازم مورد نیاز برای اتخاذ تصمیم مدیریت ، برنامه ریزی و کنترل سازمان.

۳- طراحی سیستم اطلاعات مدیریت با تکیه بر کنترل و سیستم های اطلاعاتی مدیریت کنترل پروژه.

نتایج حاصل از این مفاهیم ، MIS یا سیستم های اطلاعاتی مدیریت نامیده می شوند هدف سیستم های اطلاعاتی مدیریتی افزایش روند ارائه و اداره اطلاعات و کاهش حدس و گمان در حل مشکلات در سطوع مختلف سازمانی ازطریق سیستم های باز خور اطلاعات و بازتاب  بازیابی اطلاعات در جهت تکامل داده های  جدید به سیستم است . MIS  شامل سه جزء است : مدیریت ، اطلاعات و سیستم .

MISنه تنها مدیران را امور استراتژِیک حمایت می کند ، بلکه در تصمیمات تکراری و روزمره نیز اطلاعات لازم را در اختیار مدیران تاکتیکی قرار می دهد و آنها را قادر می سازد تا به اطلاعاتی دست یابند که جهت تصمیماتشان کمک موثری باشد . MIS می تواند تصاویری از مغایرتها و انحرافات از برنامه های تعیین شده را نیز آشکار سازد و چنین اطلاعاتی ازطریق تهیه گزارشات مدیریت در قالبها و تصاویر منطقی و قابل تعبیر و تفسیر و تجربه و تحلیل در اختیار مدیریت قرار می گیرد . زیر مجموعه های سیستم MIS   عبارتند از :

سیستم های اطلاعاتی مدیریت نیروی انسانی ، سیستم های اطلاعاتی مدیریت مالی و حسابداری ، سیستم های اطلاعاتی مدیریت تولید و سیستم های اطلاعاتی بازار یابی  و فروش که متکی بر پایگاه های مشترک  و متقابل است مدیران MIS   بایستی از دنیای حقیقی و سیستم های موجود در سازمان مطلع باشند تا بتوانند نقش موثری را ایفا کنند و به همین دلیل بایستی اطلاعات صحیح در اختیار شان قرار گیرد . یکی از نقشهای مهم مدیر MIS  ، آگاهی و تفسیر از عوامل محیطی و بیرونی سازمان است . مدیران MIS بایستی از ارزشهای سیستم های موجود مطلع گردند و اینکه سیستم های دستی موجود چه اطلاعات و نقشی را بعهده درند . عملاًٌ مدیر MIS برای طراحی و کنترل شرکت به معاون خدمات اجرایی یا معاون ارشد گزارش می دهد در بسیاری از شرکتها ، شاخه معاونت MIS بوجود می آید که گزارش خود را مستقیماً به مدیریت عالی تسلیم می دارد ( مومنی ، ص ۳۲ ، ۲۶-)

به سبب مزایای MIS چون ارتباطات نزدیکتر ، کنترل دقیقتر و گرد آوری داده های مطمئن تر و پردازش سریعتر داده ها و تبدیل  آنها به اطلاعات مدیران ، از سیستم های اطلاعاتی مدیریت در برنامه ریزی سازماندهی ، رهبری و ایجاد انگیزه ، گزارش دهی و کنترل استفاده کرده و این اعمال مدیریتی را با نهایت دقت و کار آیی ، در مدت زمان بسیار کمتری در سازمان انجام می دهد . حال برای انجام این کارها مدیریت باید واسطی به نام مدیر سیستم اطلاعاتی مدیریت برای ارائه بهتر و خدمات برای مدیریت ، ضروری می باشد . موسساتی که به سیستم های اطلاعات مدیریت اولیه مبادرت نمودند چیز های دیگری فرا گرفتند . در این دوره  مشخص شد که مانع عمده در استفاده از سیستم های اطلاعات مدیریت ، مدیران هستند . مدیران به عنوان یک گروه در مورد رایانه اطلاعی نداشتند آنان از کارهای خود آگاه و می دانستند چگونه مسائل را حل کنند : لکن  به اندازه کافی در مورد نقش اطلاعات در حل مسائل توجه نکرده بودند . در نتیجه برای مدیران بیان این که دقیقاً از سیستم اطلاعات مدیریت چه   می خواهند دشوار بود . این وضعیت برای متخصصین اطلاعات غیر قابل تحمل بود زیرا که دانسته های آنان از مدیریت کم بود ، آنها نمی دانستند چه سوالاتی را پرسش نمایند ، با طی زمان مدیران درباره رایانه و در مورد فرآیند های مورد اجرا در حل مسائل تجربه آموختند و متخصصین اطلاعات نیز مبانی مدیریت را فرا گرفتند . سیستم های اطلاعات  مدیریت برای انطباق بیشتر با نیاز های مدیران اصلاح  و توسعه یافت . عاقبت جایگاه سیستم اطلاعات مدیریت به عنوان یک زمینه عمده استفاده از رایانه مستحکم شد . سیستم اطلاعات مدیریت به دو طریق عمده در حل مساله کمک می کند : یک منبع اطلاعات در پهنه سازمان فراهم می نماید. و نیز به شناسائی و درک مساله کمک می کند . نور ساطع از سیستم اطلاعات مدیریت با این هدف است که برای مدیران علائم مساله بیان متحمل الوقوع بودن مسائل را اعلام دارد . ضعف عمده سیستم  اطلاعات مدیریت آن ست که نمی تواند نیاز های خاص  هر فرد را برطرف کند ، مساله را بر آورد سازد . اغلب او قات سیستم اطلاعات  مدیریت اطلاعات دقیق مورد نیاز را فراهم نمی کند مفهوم سیستم پشتیبان تصمیم در پاسخ به چنین نیازی بوجود آمد            ( مک لوید ، ص ۴۳۴ ،  ۴۱۵- ۴۱۱ )

از آنجا که سیستم اطلاعات مدیریت بشر تحت تاثیر رایانه و اتوماسیون می باشد ، ممکن است نا خواسته بعضی  تغییرات رفتاری در کارمندان بوجود آید که لزوم توجه  به فاکتور انسانی را در موسسات می رساند . کارکنان شرکتهایی که برای اولین بار سیستم های پردازش داده ها را نصب کرده بود ، احساس ترس کردند . کارکنان از این می ترسیدند که رایانه  ها باعث بیکاری آنها شود  که عملاً رایانه ای شدن بکاهند ، به علت اینکه سیستم  اطلاعات مدیریت آنها را مخفیانه کنترل کرده و به حریم شخصی آنها وارد شود ، می ترسیدند . ساده ترین راه ابراز ترس کارکنان از سیستم جدید اعلام این ترس به مدیر خواهد بود . البته باید این را در نظر داشت که اکثر کارکنان ترس خود را پنهان می کنند.  در صورت اول  مشکل اینجاست که بعضی مدیران هم  ممکن است از سیستم جدید ، خود ترس داشته باشند در چنین مواقعی چنین مدیری نمی خواهد اطلاعات را با دیگران تقسیم کند . دلیل آنها این است که آنها اطلاعات را جمع  کرده اند و باید توانایی استفاده از آن را  داشته باشند . باید برنامه ای برای کاهش یا زدودن این ترس از طرف مدیران اندیشه شود .

مدیریت شرکت می تواند با اجرای تدابیر زیر از ترس کارکنان بکاهد :

۱-  استفاده از رایانه به عنوان یک وسیله ارتقای شغلی بادادن کار های تکراری خسته کننده به رایانه و دادن کار هایی که تواناییهای آنها را به چالش بر می انگیزد ؛

۲- استفاده از ارتباطات رسمی برای حفظ آگاهی کارکنان از توجهات شرکت ؛

۳-  ساخت یک رابطه مطمئن بین کارکنان ، متخصصان اطلاعاتی و مدیریت ؛

۴- اهداف شرکت را در راستای نیاز های کارکنان مشخص کنند ( مک لوید ، ص ۳۴۹- ۳۴۸)

در نهایت قابل توجه است که امروزه وطایف MIS از مدیران فراتر رفته و کلاً MIS با کاربرد رایانه در خدمات تارت و شرکتها در آمده است امروزه در دفتر هر شرکتی بخش MIS یا معاونت     MIS    را می توان مشاهده کرد .

اتوماسیون اداری برای جریان اطلاعات در داخل سازمان مناسب تر است تا بین سازمان و محیط ، زیرا خیلی از کاربرد های اتوماسیون اداری به فرستنده و دریافت کننده برای استفاده از وسایل سازگار و یا پروتکل های ارتباطات نیاز دارد . البته باید مد نظر داشت که انوماسیون  اداری تمام ارتباطات را فراهم نمی سازد . مدیران هنوز از تلفن ، جلسات حضوری و خواندن گزارشهای اداری استفاده می کنند اتوماسیون اداری راهی برای تکمیل و ایجاد ارتباطات خاص است ، ولی هنوز مدیران به استفاده از گزارشهای غیر رسمی ادامه می دهند .

اتوماسیون اداری عمدتاً یک سیستم رسمی با رویه تعریف شده است که بایستی در ارتباطات با دیگر سیستم های رسمی مانند سیستم پشتیبانی تصمیم گیری مورد استفاده قرار گیرد . کاربرد اتوماسیون اداری بسیار ساده است . بنابراین ، احتمال استفاده مدیر از آن بیشتر است . یک مدیر بایستی هم رایانه و هم دانش  MISرا به منظور استفاده از بعضی از ابزار های پیچیده سیستم پشتیبانی تصمیم گیری دارا باشد . ولی استفاده از اتوماسیون اداری احتیاج به چنین ابزار پیچیده توسط مدیر را ندارد به همین دلیل اتوماسیون اداری از جذابیت خاصی بر خوردار است .

از لحاظ حل مسئله و فضای حل مسئله نیز می توان کاربرد های انواع سیستم های اطلاعاتی را با هم مورد مقایسه قرار داد ، شکل شماره ۲ نشان دهنده این تفاوت است . کاربرد های اتوماسیون اداری با شخص مدیران انطباق یافته و بهترین شکل برای مسائل کمتر ساختار یافته که ارتباطات غیر رسمی فراوان است وفق می یابد . با وجود آنکه سیستم اتوماسیون اداری اطلاعات حل مسئله را در اختیار قرار می دهد . تصمیم در مورد نحوه به کار گیری آن به مدیران محول می شود .

سیستم های اطلاعاتی مدیریت  (MIS )

داده های سیستم های تی – پی – اس را برای نظارت بر عملکرد سازمان در اختیار مدیران قرار     می دهند . سیستم اطلاعات مدیریت سیستمی است برای تبدیل داده به اطلاعات از منابع داخلی و خارجی و بر قراری ارتباط بین اطلاعات در یک شکل مناسب برای مدیران در همه سطوح و در همه وظایف برای قادر ساختن آنها به اخذ تصمیمات به موقع و اثر بخش برای برنامه ریزی ، هدایت و کنترل فعالیتهایی که انها مسئول آنها هستند .

سیستم اطلاعات  مدیریت ترکیبی است از تصمیم گیری و اجرای عملیات پردازش داده های حاصل از تبادلات ، سیستم های اطلاعاتی پشتیبانی از فرآیند تصمیم گیری را بر عهده دارند و یکی  از منابع با ارزش سازمان محسوب می شوند .

سیستم اطلاعات مدیریت به طور ساده سیستمی است متشکل از مجموعه افراد ، دستور العملها ، داده ها ، سخت افزار و نرم افزار که به جمع آوری ، ثبت پردازش و ارتباط داده ها برای پردازشهای تراکنشی در سطح عملیات و ارائه اطلاعات در پشتیبانی از تصمیم گیریهایی مدیریتی می پردازد . این تعریف به چند مورد اشاره داد .

۱- سیستم اطلاعات می تواند دستی یا رایانه ای باشد .

۲- هدف از سیستم های اطلاعات پشتیبانی از عملیات تصمیمات است .

۳- محور اساسی سیستم های اطلاعاتی افراد ، مدیریت ، اطلاعات و سیسستمهای سازمان است .     ( صرافی زده ،ص ۴۵ : ۱۳۸۳)

سیستم اطلاعات مدیریت  (MIS )

تقسیم بندی سیستم های اطلاعات مدیریت بر اساس ساختار :

سیستم های اطلاعات بخشی :

سازمانها از سیستم های اطلاعات مختلفی در سطح واحد های عملکردی خود استفاده می کنند . برنامه های کاربردی غالباً به منظور انجام تعاملات خاصی طراحی می گردد . مثلاً سیستم پردازش حقوق و دستمزد و یا سیستم حسابهای پرداختی . مجموعه این سیستم ها عملکرد های یک واحد  خاص را پشتیبانی می کنند مانند سیستم اطلاعات حسابداری .

سیستم های اطلاعات سازمانی

مجموعه سیستم های اطلاعات که جهت بخشهای مختلف طراحی گردیده است را می توان به صورت یکپارچه جهت پشتیبانی از سازمان مورد استفاده  اطلاعات سیستم های کاربردی را جهت برنامه ریزی ها و طراحی های سازمانی میسر می کند .

سیستم های میان سازمانی

استفاده از این سیستم ها به منظور تبادل اطلاعات و انجام تعاملات میان چندین سازمان انجام       می گیرد و چندین سازمان را به یکدیگر مرتبط می نمایند . این سیستم ها می تواند جهت موسساتی که با یکدیگر اشتراک منابع دارند ، طراحی شوند ، معمولاً از شبکه های اکسترانت جهت این ارتباط استفاده می شود ( صرفی زاده ، ۵۰: ۸۳ )

سیستم پشتیبانی تصمیم ( DSS )

سیستم های اطلاعات مدیریت اشکالاتی دارد که سیستم های پشتیبانی تصمیم برای رفع آنها بوجود آمده است . سیستم اطلاعات مدیریت به منظور تدارک پشتیبانی شخصی برای هر مدیر نمی باشد . این ضعف سیستم اطلاعات مدیریت ، اقداماتی را باعث شد که منتهی به مفهوم سیستم پشتیبانی تصمیم گشت . سیستم پشتیبانی تصمیم به عنوان یک سیستم متکی بر رایانه به منظور  استفاده توسط یک مدیر خاص یا گروهی از مدیران در هر سطح سازمانی بری اتخاذ تصمیم در فرآیند حل مساله نیمه ساختاری ، تعریف می شود . سیستم پشتیبانی  خروجی به شکل  گزارشات ادواری یا خاص ، یا نتایج مشابه سازیهای ریاضی را ایجاد می کند استیون . ال . آلر پس از مطاله پنجاه و شش موسسه ، شش نوع سیستم پشتیبانی تصمیم را شناسائی نمود . ساده ترین سیستم پشتیبانی تصمیم از طریق ایجاد توانایی بازیابی عناصر داده از پایگاه اطلاعات به مدیر کمک می کند .پیچیده ترین سیستم پشتیبانی تصمیم عملاً  تصمیماتی را برای مدیر اتخاذ می نماید .

 

سیستم تصمیم در مقابل سیستم اطلاعات مدیریت

• فرد را حمایت می کند ۲- حمایت مستقیم ایجاد می کند ۳- تمام مراحل حل مساله را حمایت می نماید . ۴- مسائل نیمه ساختاری را حمایت می کند ۵- بر پشتیبانی تصمیم تاکید دارد .

مفهوم سیستم  پشتیبانی تصمیم ، شکستهای اولیه سیستم اطلاعات مدیریت را تجربه نکرد . به احتمال قوی دلیل اصلی آن ، دامنه محدود تر سیستم  پشتیبانی تصمیم است بر خورد ملایم تر سیستم پشتیبانی تصمیم ، شانس موفقیت خود را حداکثر می کند ( مک لوید ، ص ۴۴۴ – ۴۲۲ )

سیستم های پشتیبانی گیری  ( DSS  )

سیستم پشتیبانی تصمیم ابزار بهره وری در دست کارکنان فکری است تا آنها را در امر تصمیم گیری یاری رساند . پردازش معاملات به موضوعات عملیاتی روشن مربوط می باشد و لذا سیستم پشتیبانی تصمیم شامل کلیه اجزاء سیستم اطلاعاتی مدیریت بجز پردازش معاملات است . ( طالقانی ، ۸۲)

سیستم پشتیبانی تصمیم گیری ، سیستمی است که به منظور پشتیبانی از تصمیم گیرندگان در سطوح مختلف سازمان با تاکید بر تصمیمات شبه ساختاری و غیر ساختاری طراحی و به کار گرفته می شود . این سیستم از طریق مدل سازی  می تواند مسائل پیچیده را حل و راهکار را بر اساس منطق پیشنهاد کند . مثلاً ارائه بهترین ترکیب کالا یا قیمت در تولید و یا مشخص کردن نقاط توزیع در سیستم فروش  سیستم پشتیبانی تصمیم  گیری ، تصمیم نمی گیرد ( یعنی در مراحل تصمیم گیری ، مرحله انتخاب را انجام نمی دهد ) بلکه راه حل پیشنهاد می کند و این تصمیم گیرنده است که با توجه به نتایج تحلیل های انجام شده ، انتخاب راه حل می کند . اجزا  این سیستم عبارتند از :پایگاه مدل – پایگاه داده – مدیریت پایگاه مدل – مدیریت پایگاه داده – برنامه رابط

ویژگیهای سیستم پشتیبانی تصمیم گیری عبارتند از:

نیاز به سخت فزار ، نرم افزار و نیروی انسانی ( طراح و کاربر ) دارد . نرم افزار شامل بخشهای مدل سازی و تجلیل داده هاست .

به منظور پشتیبانی از تصمیم گیری و تصمیمات شبه ساختاری و غیر ساختاری طراحی می شود . از مدیران و تصمیم گیرندگان کلیه سطوح سازمان پشتیبانی می کند . به منظور ارتقا ء  اثر بخشی و کارایی فرآیند تصمیم گیری طراحی  می شود . در فرآیند تصمیم گیری تا مرحله تحلیل را انجام می دهد ولی انتخاب به عهده کاربراست . از مدل سازی استفاده می کند . مدلها عمدتاً مدلهایی هستند که در پژوهش عملیاتی توسعه می یابند . تحلیها وابستگی زیادی به داده ها دارند .

بکار گیری سیستم پشتیبانی تصمیم گیری

بکار گیری سیستم پشتیبانی تصمیم گیری یک فرآیند تعاملی است که می تواند به وسیله پنج مرحله زیر خلاصه شود :

۱- بررسی و صورت بندی مساله به طوری که مساله بتواند بیشتر مطالعه شود .

۲- تعیین پارامتر ها و متغیر های مرتبط تا به  کاربر درکی از موقعیت بدهد .

۳- صورت بندی مدل به وسیله پارامتر ها و متغیر های بهم مرتبط

۴- آزمایش مدل برای تعیین ثبات راه حلها از طریق تهیه داده ها برای متغیر ها و پردازش و محاسبه برای تعیین نتایج

۵- پالایش مساله ها ، مدل بندرت در ابتدا صحیح است و غالباً نیاز به برخی اصلاحات دارد .        ( صرافی زده ، ص ۶۲: ۱۳۸۳).

سیستم های پشتیبانی گروهی  (GSS)

این سیستم از گروه های کاری که به کار خاصی اشتغال دارند و هدف مشترکی دارند پشتیبانی      می کند . این سیستم از ابزار های کار گروهی بهره می گیرد با پیشرفت فناوری ارتباطات سیستم های پشتیبانی تصمیمات گروهی قادرند تا از گروه های کاری به صورتهای مختلف جدا از زمان و مکان پشتیبانی کنند . استفاده از نرم افزار های گروهی امروزه در سازمانهای نوین بسیار رایج می باشد . سازمانها باطراحی اتاقهای تصمیم گیری و تجهیز آنها به ابزار های مختلف مانند .ویدئو پروژکتور، تابلوهای الکترونیکی ، تجهیزات ارتباط با اینترنت و رایانه های مجهز به نرم افزار های طراحی و تحقیق می توانند کارایی گروه های تصمیم گیرنده را افزایش دهند . این عمل به تسریع زمان تصمیم گیری و کاهش هزینه ها می انجامد ( طرفی زاده ، ص ۶۴ : ۱۳۸۳).

سیستم پردازش معاملات  ( TPS )

پردازش معاملات بخش مهمی از سیستم اطلاعاتی مدیریت را تشکیل می دهد . اگر چه سیستم های پشتیبان تصمیم نیز جهت تصمیم گیریها در سراسر سازمان بکار گرفته می شود و در موفقیت سازمان نقش مهمی را ایفا می نماید ، ولی بخش نسبتاً کوچکی از منابع محاسباتی را در بر می گیرد و بر عکس آن پردازش معاملات بخش اعظمی از هزینه های معاملاتی سیستم اطلاعاتی مدیریت را بخود اختصاص می دهد . اکثر فعالیتهای روزمره سیستم اطلاعاتی  مدیریت جامع ، از طریق سیستم  پردازش معاملات اداره و اجرا می شوند و در صورت بروز مشکل این سیستم پاسخگو خواهد بود .

سیستم پردازشی تعاملات   ( TPS )

سیستم های پردازشی تعاملات از اولین سیستمهایی هستند که با ورود رایانه ها به سازمانها شکل گرفتند . این سیستم ها جایگزین روش دستی می شوند و امور ساخت یافته ای مانند نگهداری سوابق، کنترل انبار ، محاسبه حقوق و دستمزد و غیره را انجام می دهند . تاکید این سیستم بر پردازش حجم عظیمی از داده هاست  و از این طریق کاهش هزینه های عملیات در سازمان را به همراه دارند . امور عملیاتی سازمان که ماهیتی تکراری و مستمر دارند و به دلیل حجم بالا ، نیروی انسانی زیادی را به خود اختصاص می دهند ، را می توان از طریق بکار گیری سیستم های پردازشی تعاملی مکانیزه کرد و از تعداد نیروی انسانی کاست ( صرافی زاده ، ص ۵۳ : ۱۳۸۳ ) : مدل عمومی TPS ص ۵۴ )

هوش مصنوعی ، سیستم های خبره و تاثیر آن بر سیستم های پشتیبانی تصمیم

هوش مصنوعی فعالیت ایجاد توانایی در ماشین هایی چون رایانه جهت به نمایش کاربرد رایانه تا به امروز بود که تلاش می کند تا بعضی انواع منطق انسانی را تقلید کند . نطفه های هوش مصنوعی فقط دو  سال پس از استقرار اولین رایانه برای استفاده در بازرگانی گذارده شد . تحقیق هوش مصنوعی ادامه یافت ما به هدفهای محدود تر کاربرد های رایانه ، چون سیستم اطلاعات مدیریت و سیستم پشتیبانی تصمیم منجر شد . ولیکن در طی زمان پژوهش مداوم ادامه یافت تا مرزهای  استفاده از رایانه برای اموری که عمدتاً هوش انسان را طلب می کند . گسترش یابد . یک زیر مجموعه اصلی هوش مصنوعی ، سیستم های خبره هستند . سیستم خبره یک برنامه رایانه ای است که به صورت یک انسان خبره عمل نموده و استفاده گر را در نحوه حل یک مساله راهنمایی می کند . عمل استفاده از یک سیستم خبره را مشورت می نامند که استفاده کننده با سیستم خبره برای راهنمایی مشورت می کند . مفهوم سیستم های خبره براین فرض استوار است که دانش متخصصین در حافظه رایانه ضبط و در دسترس کسانی که به کاربرد آن دانش نیاز دارند قرار گیرد . یک سیستم پشتیبانی تصمیم شامل برنامه هایی است که منعکس کننده چگونگی اعتقاد یک مدیر در حل یک مساله می باشد . یک سیستم خبره ، از طرف دیگر فرصتی برای تصمیم گیریها پیش می آورد که از قابلیتهای مدیر افزونتر است . تمایز دیگر بین سیستم خبره و سیستم پشتیبانی تصمیم ، توانایی سیستم خبره در توصیف نحوه استدلال جهت نیل به راه حل خاص است . اغلب اوقات شرح نحوه دستیابی به یک راه حل ، از خود راه حل ارزشمند تر است .

داده هایی که بوسیله برنامه های سیستم پشتیبانی تصمیم استفاده می شود ، اصلاً صورت عددی بوده و برنامه ها ، تاکید بر استفاده از روش های ریاضی دارند ، لیکن داده هایی که به وسیله سیستم های خبره بکار می رود نمادی تر بوده و اغلب بصورت متن تشریح می باشد . برنامه هایی سیستم های خبره بر بکارگیری برنامه های منطقی تاکید دارند . یک مدل سیستم خبره مشتمل بر چهار بخش اصلی است :

۱- یک موتور توسعه که متخصص و تحلیل گر سیستم ها برای ایجاد سیستم خبره بکار می برند .

۲- یک پایگاه دانش که معلومات گرد آوری شده در مورد مساله خاص مورد حل را در خود جا    می دهد.

۳- یک موتور استنتاج که توانایی تفسیر محتوای پایگاه دانش را فراهم می کند .

۴- یک رابطه استفاده گر که به استفاده کننده کمک نموده تا به سستم خبره به وسیله پایانه صفحه کلید رابطه بر قرار  کند .دو زبان برنامه نویسی لیسپ ( LISP ) و پرولوگ ( PROLOG ) بر نمایش نمادین مبنای علمی بسیار مناسب است و برای برنامه نویسی سیستم های خبره ، مناسب می باشند .

مزیت اصلی یک سستم خبره ، توانایی آن در بهبود  عملکرد شخص مدیر در یک قلمرو مساله خاص است رایانه می تواند دانش مورد نیاز برای حل مساله را با سرعت الکترونیک بکار برده این توانایی به مدیر به دو شیوه بهره می رساند : اول برای مدیر امکان پذیر می سازد تا به فعالیت حل مساله که سابقاً غیر ممکن بود ، مبادرت نماید . نفع دوم افزایش سرعت آن است که مدیر را از سایر فعالیتها آزاد می سازد . رایانه مانند شخص مدیر دارای ایام  خوب و یا بد نمی باشد . هنگامی که  استدلال کردن در داخل رایانه ، برنامه نویسی می شود ، مدیر می داند که همان فرآیند حل برای هر مساله ای دنبال خواهد شد . با این مشخصات ، سیستم های خبره ، دو محدودیت عمده دارند : اول اینکه آنها ، علم متناقض را نمی تواند کنترل نمایند دوم اینکه  سیستم های خبره ، نمی توانند مهارتهای غیر استدلالی را به عنوان  مشخصه شخص حل کننده بکار ببرند .

چنانچه مدیریت را یک اقدم نظام یافته جهت تحقق اهداف سازمان بدانیم ، نقش فناوری اطلاعات در طراحی نظام و دستیابی به اهداف به خوبی قابل تبیین است . اطلاعات در سازمانهای ما کمتر به عنوان یک دارایی سازمانی تلقی می شود و کمتر  به نقش استرتژیک آن در تصمیم گیریها و تحقق اهداف توجه می شود . مدیرانی که به این نقش اشرف ندارند ، سرمایه گذاری  در فناوری اطلاعات را نوعی هدر دادن منابع و یا هزینه از دست رفته می دانند و حتی اگر بر ساس فشارهای مختلف محیطی و سازمانی مجبور به بکار گیری آن شوند ، در خلوت آن را نوعی بازی و هزینه از دست رفته می دانند . (صرافی زاده ، ص ۲۲۶)

سازمانهای نوین در محیط رقابتی پیچیده ای قرار دارند که ناشی از تغییرات محیطی ، سازمانی و فناوری است . این عوامل محیطی کاملاً رقابتی در کسب و کار بوجود آورده اند که مشتری در محور آن قرار دارد . تغییرات محیطی آن چنان سریع و غیر قابل پیش بینی است که کوچکترین  غفلت مجبور به بکار گیری آن شوند ، در خلوت آن را نوعی بازی و هزینه از دست رفته می دانند .                          ( صرافی زاده ، ص ۲۲۶)

سازمانهای نوین در محیط رقابتی پیچیده ای قرار دارند که ناشی از تغییرات محیطی ، سازمانی و فناوری است . این عوامل محیطی کاملاً رقابتی  در کسب و کار بوجود  آورده اند که مشتری در محور آن قرار دارد . تغییرات محیطی آن چنان  سریع و غیر قابل پیش بینی است که کوچکترین غفلت از آنها می تواند سازمان را از یک برتری رقابتی محروم و سازمانهای دیگر را فرصتهای خاصی مواجه کند (همان منبع)

محیط سازمان به عوامل سیاسی ، اجتماعی ، اقتصادی ، حقوقی و فناوری تفسیم می شود که هر یک به شیوه ی خاص بر فعالیت های سازمان موثر است  هر گونه تغییر در این عوامل  می تواند  فشار هایی را بر سازمان وارد کند . این فشار ها را می توان در سه گروه بازار ، اجتماعی و فناوری مورد بررسی قرار داد ( منبع قبلی ).

سازمانها و موسسات از فناوری اطلاعات به عنوان منبعی برای پردازش و دستیابی به اطلاعات بهره جسته اند و این فناوری سازمانها را در جمع آوری ، نگهداری ، باز یافت و به کارگیری اطلاعات در حل مسائل خود یاری کرده است . فناوری اطلاعات علاوه بر تبدیل داده ها به اطلاعات دانش ، برتریهای رقابتی بسیاری از برای سازمانها به ارمغان آورده است . از آن جمله :

فناوری اطلاعات  نظام یافته است .

فناوری اطلاعات کاملاً نفوذ کننده و منتشر شونده است .

فناوری اطلاعات شیوه زندگی  را ارتقاء می دهد .

فناوری اطلاعات ابزار های مورد استفاده بشر را ارتقاء داده و متحول می سازد .

فناوری اطلاعات تغییرات بی سابقه را میسر می سازد ( منبع قبلی).

فناوری اطلاعات به اشکال مختلف فناوری اطلاق می شود که به پردازش ، نگهداری و ارسال اطلاعات به شکل الکترونیکی می پردازد . تجهیزات فیزیکی برای این امر شامل رایانه ، تجهیزان ارتباطی شبکه ها و تجهیزات انتقال داده مانند فکس و یا حتی موبایل است ( ۱۹۹۶ و zwass )

مدیران از فناوری اطلاعات به  منظور تسهیل و ظائف مدیریتی مانند طراحی سازمان ، تدوین استراتژیها و تصمیم گیریها استفاده می کنند .

بررسی ها بیانگر این است  که سازمانها عمدتاً در چهار زمینه زیر از فناوری اطلاعات بهره          می گیرند:

۱- امور پردازشی اطلاعات

۲- امور تصمیم گیری

۳- اشتراک اطلاعات ازطریق محاسبات غیر متمرکزی

۴- نو آوری

در امور پردازشی سازمان به جمع آوری ، تبدیل ، ایجاد ، نگهداری و ارسال اطلاعات می پردازد .

در امور تصمیم گیری سیستم ها به تحلیل اطلاعات پردازش شده و حمایت از تصمیم گیرندگان سازمان می پردازند . این امر از طریق سیستم های پشتیبانی تصمیم گیری و یا سیستم ها خبره انجام      می پذیرد .

محاسبات غیر متمرکزی محیطی است که در آن توان پردازش سازمان به بخشها و واحد های مختلف و افراد تقسیم گردیده و در آن از رایانه های کوچک رو میزی و کیفی استفاده می شود و ازطریق ارتباطات محیطی فراهم می شود که افراد می توانند از طریق دسترسی به پایگاه  داده ها به داده های مشترک دسترسی یابند .

به کار گیری فناوری اطلاعات می تواند به خلق نو آوری در سازمان در ارائه کالا یا خدمات و یا حمایت از مشتریان و بهره مند ی از برتری رقابتی شود ( صرافی زاده ، ص ۲۱ : ۱۳۸۳ )

امروزه یک مدیر موفق می تواند به نحوی مطلوب و شایسته از فناوری اطلاعات در ارتقای نقش مدیریتی خود استفاده کند و الگو های جدید مدیرتی ایجاد نماید . مدیرانی که تفکر دیجیتالی لازم را  ندارند ، ضمن آموزشهای فشرده با فناوری اطلاعات و کاربرد های آن آشنا می گردند                      ( صرافی زاده ، ص ۲۳ : ۱۳۸۳)

جدول تاثیر فناوری اطلاعات در ارتقاء نقش مدیران  ( صرافی زاده ، ص ۲۵ : ۱۳۸۳)

جدول نگرش مدیران به فناوری طلاعات ( صرافی زاده ، ص ۲۶ : ۱۳۸۳)

 

 

 

توانمندی و ویژگیهای سیستم های خبره و هوش مصنوعی (  AI  &  ESS  ) از نظر راولی :

هوش مصنوعی مجموعه ای از فناوری هایست که سعی در شبیه سازی  و ایجاد رفتار انسانی دارد . این مطالعات به طور جدی از دهه ۸۰ میلادی شروع گردید و از فناوریهای رایانه در زمینه هایی که مستلزم دانش ، ادراک ، استدلال و شناخت بود ، استفاده کرد به منظور تحقق اهداف بالا رایانه بایستی بتوانند :

عقل سلیم را درک کنند .

حقایق و داده های کیفی را درک کرده و بکار گیرند .

به استثنائات بپردازند .روابط میان حقایق را درک کنند .

با انسان به تعامل بپردازند . ( تعامل طبیعی)

بتواند با شرایط بر اساس یاد گیریهای گذشته کنار آیند .

قادر باشند از تجربیات یاد بگیرند .

در سیستم های رایانه ی گذشته ، داده ها دریافت ، ثبت ، بازیابی و نشان داده می شود ولی در سیستم های خبره هدف تولید مجدد دانش و حقایق بود . در سیستم های  گذشته طراحان و برنامه نویسان سیستم را در جهت ارائه اطلاعات به موقع ، صحیح و متناسب با نیاز های  کاربران تهیه می کرد .

سیستم های خبره سیستم های رایانه ای هستند که در بردارنده برخی از تجارب و دانش تخصصی یک متخصص می باشند . سیستم های خبره بدین ترتیب از خبرگان تقلید کرده و به عنوان یک مشاور در یک حوزه یا حیطه دانش ویژه عمل می کنند ( راولی ، ۱۳۷۹ )

در بهترین شرایط این سیستم  باید قادر باشد تا :

۱- تصمیمات شبه ساختاری و غیر ساختاری اخذ کند .

۲-  شرایط را درک و بر سشهای آن پاسخ مقتضی ارائه کند .

۳- یاد گیری داشته باشد .

۴- از قدرت عقل سلیم بر خوردار باشد .

۵- از قدرت نو آوری و ابتکار جهت ارائه راه حل ها بهره گیرد .

۶- قدرت استدلال داشته باشد .

در شرایط خاص سیستم های خبره از اکثر ویژگیهای یاد شده بی بهره اند و تنها در زمینه های محدود می توانند به تصمیم گیری بپردازند .

از اجزاء اصلی سیستم های خبره می توان به پایگاه دانش اشاره کرد که مشابه ذهن انسان طراحی   می شود این پایگاه مجموعه دانش و تجربیات سیستم خبره را در خود ذخیره می کند .

کاربرد سیستم های خبره هم اکنون به طور گسترده ای در جامعه مشاهده می شود . از آن جمله    می توان به سیستم های تغییرات اتوماتیک ، سیستم هدایت هوشمند ، حساب های هوشمند بانکی و ترافیک هوشمند اشاره کرد .

سیستم های اطلاعاتی ارتباطات الکترونیکی ( ECS )

برای انجام کارهای گروهی و ارتباط با یکدیگر از طریق تبادل و انتشار اطلاعات در فرمهای مختلف به پرسنل کمک می کنند :

کاربران سیستم : هر کس اعم از کارکنان مدیران و یا دیگران خارج از سازمان ، که بخواهد ارتباط بر قرار کند .

اثر روی ارتباطات : ازطریق تلفن ، کنفرانسهای ویدئویی ، پست الکترونیکی ، فاکس ، دسترسی به اطلاعات مشترک ، جلسات غیر حضوری یا مجازی ، کنترل جریان کار ها .

اثر روی تصمیم گیری : ازطریق تلفن و کنفرانسهای راه دور ، برای تصمیم گیری پست الکترونیکی یا فاکس و امثال آنها برای دریافت اطلاعات پشتیبانی اطلاعات برای اتخاذ تصمیمات جمعی و هماهنگ. (زرگر ، ۱۳۸۲)

کاربران سیستم : آنهایی که اطلاعات اجرای فرآیند ها را وارد می کنند ، مدیران ، سرپرستان و هر کس که به اطلاعات اجرای فرآیند ها نیاز دارد .

 

سیستم کارکنان دانشی  ( KWS )

مدیران و کارکنان را مجموعاً کارکنان دانشی ( Knowledge   Workers  ) گویند عنصر اصلی در فعالیت آنها دانش است . منشی ها و کارکنان دفتری ، گروه مذکور را پشتیبانی می کنند در این نوشتار برای این گروه عبارت کارکنان دانشی را به کار می بریم .

بر اساس تفکر نوین برای کار دانشی در امور اداری مدرن ، نقش مهم و ویژه ای در نظر گرفته شده است وظایف اصلی کارکنان دانشی بر خلاف کار فیزیکی عبارتست از تشخیص یک مساله یک فرصت احتمالی ، تصمیم گیری ، نظارت و زمان بندی برنامه ها ، کارکنان دانشی (عمومی یا فنی) کسانی هستند که در گیر تجزیه و تحلیل موقعیتها ، ارزیابی روش های مختلف انجام کار ، تصمیم گیری یا پیشنهاد روش ، با بهره گرفتن از اطلاعات می باشند .

برای آنکه این جنبه خلاقانه حل مساله با فعالیتهای جاری محیط  کار ترکیب نشود ، کارکنان دانشی باید دارای یک سیستم پشتیبانی باشند که قابلیتهای زیر را دارا باشد :

۱- وظیفه مدیریت اطلاعات را انجام دهد که توانایی جمع آوری ، ذخیره سازی ، و بازیابی اطلاعات سریع و مناسب را داشته باشد ( سیستم اطلاعات مدیریت یا سیستم مدیریت پایگاه داده ها)

۲- وظیفه انجام محاسبات و ارائه راه حلهای مختلف را داشته باشد ( سیستم پشتیبانی تصمیم گیری)

۳- امکانات مخابراتی برای انتقال حاصل کار به محل مناسب در زمان مناسب را داشته باشد .          ( مانند سیستم پست الکترونیکی یا Email ) ( صرافی زاده ، سیستم های اطلاعات مدیریت ، ص ۲۵۷ : ۱۳۸۰)

عیناً تکرار شده در ماخذ : ( صرافی زاده ، فناوری اطلاعات در سازمان IT مفاهیم و کاربرد ها ، ص ۷۰-۶۹ : ۱۳۸۳)

سیستم های پشتیبانی مدیران ارشد ( اجرایی)   ( ESS )

سیستم های پشتیبانی مدیران  ارشد ، سیستمهایی هستند که نیاز های اطلاعاتی مدیران ارشد یا اجرایی را تامین می کنند . این سیستم ها بالاترین سطح را از نظر ترکیب داده ها دارا می باشند و معمولاً شامل گزارشات به اشکال استاندارد بوده و حاوی نمودار نیز می باشند . سیستم های پشتیبان مدیران ارشد از جدید ترین سیستم های اطلاعاتی می باشند و تا امروز نسبت به ۵ نوع سیستم دیگر کمترین مقبولیت را داشته اند . یک دلیل این امر آن است که غالب مدیران اجرایی قبل از آن که استفاده از سیستم های کامپیوتری گسترش یابد ، کار خود را شروع کرده اند و لذا سیستم های اطلاعاتی را در دانشگاه مطالعه نکرده اند ، در نتیجه تمایلی برای استفاده از آنها ندارند ، در حقیقت هنوز بسیاری از آنها استفاده از ماشین تحریر معمولی را ترجیح می دهند . در عین حال بسیاری از مدیران اجرایی همکاران فوق العاده مجربی دارند که می توانند گزارشاتی تهیه کنند که نیاز های اطلاعاتی آنها برطرف کنند .

اما در شرایط نوین سازمانها ، متخصصین حرفه ای با داشتن تجربه کامپیوتری به پستهای ارشد جرایی می رسند . این متخصصین به احتمال زیاد نه تنها از سیستم های رایانه ای پشتیبانی می کنند بلکه  از آنها متقابلاً انتظار پشتیبانی نیز دارند ( صرافی زاده ، ص ۲۵۸ : ۱۳۸۰ ) عیناً تکرار در ماخذ صرافی زاده ، ص ۷۰ : ۱۳۸۳)

سیستم پشتیبانی عملیاتی (ESS ) از منظری دیگر

برای کاربرد و استفاده مناسب از این سیستم ، مدیران عالی ( سطوح بالای سازمان ) باید بینش و بصیرتی کافی در کلیه عملیات بخشهای مختلف سازمان را داشته باشند به عبارتی مدیری که در رأس سازمان قرار دارد ، برای استفاده از این سیستم ، باید حداقل آگاهی اولیه در حسابداری ، مهندسی و .. را داشته باشد تا بتواند به نحو احسن از این سیستم بهره گیرد . ضمناً این سیستم ایجاب می کند که مدیران آشنایی اولیه و ضمنی درباره رقبا شرایط اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی و سیاسی اثر گذار بر محیط سازمان و اثر پذیر از آن را داشته باشند ( طلقانی ، ص ۲۶۷ : ۱۳۸۲)